جستجو آ ا ب پ ت ث ج چ ح
خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ
ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی

‏نمایش پست‌ها با برچسب جنگ‌سالاران افغان. نمایش همه پست‌ها
‏نمایش پست‌ها با برچسب جنگ‌سالاران افغان. نمایش همه پست‌ها

۱۳۹۵ مهر ۳, شنبه

گلبدین حکمت‌یار؛ چهره متفاوت با حزبی متفاوت

از: بی‌بی‌سی

گلبدین حکمت‌یار

چهره متفاوت با حزبی متفاوت


فهرست مندرجات

.



گلبدین حکمت‌یار؛ چهره متفاوت با حزبی متفاوت

گلبدین حکمت‌یار؛ چهره متفاوت با حزبی متفاوت

گلبدین حکمتیار (زاده‌ی ۱۹ عقرب سال ۱۳۲۶ در کندز) سیاستمدار و جنگ‌سالار افغان، رهبر حزب اسلامی افغانستان و نخست وزیر سابق این کشور است.

گفته می‌شود، زمانی که دانش‌آموز مدرسه‌ی نظامی (حربی ښونځی) بود، به سبب فساد اخلاقی از آن مدرسه اخراج شد و سپس، در قندوز دوره‌ی دبیرستان را به پایان برد. از آن پس، وارد دانشگاه کابل شد و در دانشکده‌ی مهندسی (انجینری) به تحصیل پرداخت و به سازمان جوانان مسلمان (جمعیت اخوانی‌ها) پیوست. اما در سال دوم، به‌اتهام قتل سیاسی سیدال خندان، به زندان افتاد. وقتی از زندان رها شد، در دوره‌ی حکومت جمهوری محمدداوود، به پاکستان فرار کرد و در تبانی با استخبارات پاکستان (ای‌اس‌ای) و با همکاری برهان‌الدین ربانی و احمدشاه مسعود، به طرح کودتا علیه دولت قانونی افغانستان اقدام نمود که در نهایت ناکام شد.

در سال ۱۹۷۵، از جمعیت اسلامی افغانستان به رهبری برهان‌الدین ربانی، برید و خود حزب اسلامی افغانستان را پایه گذاشت.

با روی‌کار آمدن حکومت دموکراتیک افغانستان به رهبری حزب دموکراتیک خلق افغانستان که تحت‌الحمایت شوروی سابق تلقی می‌شد، وی با کمک پاکستان به حملات چریکی آغاز کرد و از آن هنگام تاکنون، با تمام حکومت‌هایی که در افغانستان به قدرت رسیده‌اند، جنگیده است.

هرچند گلبدین حکمت‌یار برای طرفدارانش اسطوره مقاومت در برابر شوروی است، اما در میان مخالفانش به جلاد کابل معروف است. هم‌چنین، سازمان عفو بین‌الملل او را به نقض گسترده حقوق بشر و گلوله‌باران مناطق مسکونی در دهه هفتاد خورشیدی متهم کرده است. زندگی‌ این جنگ‌سالار افغان، پر از فراز و نشیب است.

گلبدین حکمت‌یار در میان چهره‌های سیاسی افغانستان موقعیت ویژه خود را دارد. او به دلیل اتخاذ سیاست‌های خود در دوران مبارزه افغان‌ها با نیروهای شوروی، از تندروترین رهبران جهادی افغانستان به شمار می‌آید.

گلبدین حمکت‌یار در عقرب (آبان) سال ۱۳۲۶ هجری خورشیدی در ولایت کندز در شمال افغانستان چشم به جهان گشود. او برای دوره کوتاهی، دانشکده مهندسی دانشگاه کابل را خواند ولی بعد از ترم دوم از آن‌جا اخراج شد و به فعالیت‌های سیاسی روی آورد – بعد هم در سال ۱۳۴۹، عضو گروه «جوانان مسلمان» شد.

از سال ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۲ زندانی بود و پس از کودتای محمدداوود خان، به پاکستان فرار کرد. حکمت‌یار پس از کودتای ثور ۱۳۵۷ خورشیدی، با کمک حکومت پاکستان حملات چریکی را علیه دولت به رهبری حزب دموکراتیک خلق آغاز کرد.


▲تشکیل حزب و حمایت پاکستان

گلبدین حکمت‌یار ابتدا عضو جمعیت اسلامی به رهبری برهان‌الدین ربانی بود، ولی در سال ۱۳۵۸ از این حزب جدا شد و تشکل جدیدی را به‌نام حزب اسلامی تاسیس کرد و خود رهبری آن را به‌عهده گرفت.

حزبی را که حکمت‌یار اساس گذاشت، شباهت‌های ساختاری با احزاب چپگرایی داشت که او عملاً با آن‌ها از در مخالفت عمل می‌کرد. حزب اسلامی با داشتن نوعی مرکزیت‌گرایی مفرط و رهبری کارزماتیک در میان احزاب جهادی افغانستان طرفدران زیادی را به‌ویژه در مناطق پشتون‌نشین این کشور به‌دست آورد.

در داخل پاکستان هم به‌دلیل نزدیکی حکمت‌یار با دولت آن وقت به رهبری ژنرال ضیأالحق از بیشترین امکانات مالی و نظامی برخوردار شد.

حزب اسلامی در سال‌های اول جهاد بیشترین مقدار کمک‌هایی را که برای جهاد افغانستان گسیل می‌شد، جذب می‌کرد.


▲تلاش برای به‌دست آوردن قدرت

پس از خروج نیروی شوروی از افغانستان، حکمت‌یار عملیات بزرگی را در شهر جلال‌آباد، در شرق افغانستان راه‌اندازی کرد که هدف از آن سقوط دولت به‌رهبری دکتر نجیب‌الله بود. اما این عملیات که در آن‌زمان به – عملیات انتحاری – شهرت یافت، شکست خورد.

حکمت‌یار، احمدشاه مسعود، یکی از فرماندهان جهادی را در شکست این عملیات مقصر دانست.

در سال ۱۳۶۹ کودتایی را در همکاری با گروهی از ناراضیان نجیب‌الله، به‌رهبری شهنواز تنی وزیر دفاع دکتر نجیب‌الله، سازمان‌دهی کرد اما این کودتا هم با ناکامی روبه‌رو شد.

گلبدین حکمت‌یار پس از پیروزی مجاهدین در سال ۱۳۷۱ وارد کابل شد پس از آن‌که بر اساس توافقات قبلی پیشاور برهان‌الدین ربانی حاضر نشد بعد از شش ماه از قدرت کناره‌گیری کند، اختلاف برخی از احزاب جهادی از جمله حزب اسلامی با دولت به جنگ مسلحانه کشید و حکمت‌یار نیروهایش را در چهار آسیاب در جنوب کابل مستقر کرد و از آن‌جا به نبرد علیه دولت به‌رهبری برهان‌الدین ربانی ادامه داد.

در جنگ‌های که آن زمان جریان داشت بخشی از کابل ویران شد

در واپسین ماه‌های سال ۱۳۷۴ زمانی‌که گروه طالبان مناطق زیادی را به کنترل خود در آورده بودند، حکمت‌یار حاضر شد که به‌عنوان نخست‌وزیر در دولت به رهبری برهان‌الدین ربانی کار کند ولی این زمان طولانی نبود و چندی بعد کابل به تصرف نیروهای طالبان درآمد و حکمت‌یار به ایران پناه برد


▲مخالفت مسلحانه، یک‌بار دیگر

حکمت‌یار همان‌گونه که در سال‌های جهاد علیه نیروهای شوروی سابق بر خروج نیروهای خارجی از افغانستان تاکید داشت، همان‌گونه تا یک‌سال گذشته خروج نیروهای خارجی و تشکیل یک «دولت اسلامی» براساس انتخابات را به‌عنوان شعار اصلی خود مطرح می‌‌کرد، اما در نزدیک به یک‌سال گذشته، تاکید حزب اسلامی بر خروج نیروهای خارجی از افغانستان تغییر کرده است.

حکمت‌یار در حالی‌که مخالف گروه طالبان بود، اما در نخستین روزهایی که آمریکا اعلام کرد می‌خواهد به افغانستان حمله کند، این اقدام آمریکا را «تجاوز» خواند و گفت اگر نیروهای آمریکایی وارد افغانستان شوند او علیه آن‌ها خواهد جنگید و در عمل نیز حکمت‌یار علیه نیروهای خارجی می‌جنگد.

او بعد از یازده سپتامبر، در کنار طالبان قرار گرفت و مبارزه مسلحانه علیه نیروهای خارجی و افغان را آغاز کرد.

پس از سقوط طالبان تاکنون محل زندگی و کار حکمت‌یار مشخص نیست، آمریکا برای سر حکمت‌یار بیست و پنج میلیون دلار جایزه تعیین کرده است.


▲انشعاب‌ها

حزب اسلامی هرچند از ساختار سخت تشکیلاتی برخوردار بود، ولی تا حال دچار چندین انشعاب نیز شده است.

هم‌اکنون بخشی از این حزب با گسستن از حکمت‌یار، به‌شکل علنی در کابل فعالیت می‌کنند. در انتخابات سال ۱۳۸۸ نیز، یک بخشی از حزب اسلامی، حمایت خود را از نامزدی حامد کرزی اعلام کرد.

این شاخه از حزب اسلامی می‌گوید به این دلیل از حامد کرزی حمایت می‌کنند که او طرفدار مذاکره با طالبان و گلبدین حکمت‌یار است. اما گلبدین حکمت‌یار خود انتخابات افغانستان را تحریم کرد.

عبدالهادی ارغندیوال، عضو پیشین حزب اسلامی به‌رهبری حکمت‌یار

در انتخابات جنجالی سال ۲۰۱۴ افغانستان، حزب اسلامی شاخه، عبدالهادی ارغندیوال که در سال ۲۰۰۸ از حزب اسلامی به‌رهبری حکمت‌یار منشعب شده بود، از عبدالله عبدالله، یکی از نامزدان ریاست جمهوری از حزب جمعیت اسلامی اعلام حمایت کرد.

هم‌اکنون، محمد خان، معاون رئیس اجرایی از جمله اعضای پیشین حزب اسلامی به‌رهبری حکمت‌یار است.[۱]


[▲] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.


[▲] پی‌نوشت‌ها

[۱]- گلبدین حکمت‌یار؛ چهره متفاوت با حزبی متفاوت، وب‌سایت فارسی بی‌بی‌سی: پنج‌شنبه ٢٢ سپتامبر ٢٠۱٦ - ۱ مهر ۱٣۹۵


[▲] جُستارهای وابسته

□


[▲] سرچشمه‌ها

□ وب‌‌سایت بی‌بی‌سی


حکمت‌یار به دنبال چیست؟

از: سمیع مهدی، روزنامه‌نگار

حکمت‌یار به دنبال چیست؟


فهرست مندرجات

.



حکمت‌یار به دنبال چیست؟

در بیست سال گذشته، برخی از فعالین حزب اسلامی، به تدریج از حکمت‌یار فاصله گرفته‌اند. آن‌ها یا به‌عنوان مأمورین دولت انجام وظیفه کردند یا شامل یکی از شاخه‌های فعال حزب در کابل شدند.

توافق‌نامه‌ی صلح، روز پنجشنبه، ۱ مهر، بین نمایندگان دولت افغانستان و گلبدین حکمت‌یار، رهبر حزب اسلامی، از گروه‌های مسلح مخالف دولت افغانستان امضا شد. براساس این توافق‌نامه، قرار شده است حزب اسلامی مبارزه مسلحانه را کنار بگذارد و به‌جای آن، در عرصه سیاست این کشور به فعالیت بپردازد. در مقابل، دولت افغانستان به اعضای این حزب که مرتکب جرایم کیفری نشده‌اند، مصونیت قضایی اعطا کرده است. این توافق‌نامه با میانجی‌گری شورای عالی صلح افغانستان به‌دست آمده است.

در این میان، شماری از کشورهای جهان و منطقه از این توافق، برای خاتمه دادن به خشونت در آن کشور استقبال کرده‌اند. اما دیده‌بان حقوق بشر، توافق‌نامه صلح با حکمتیار را بی‌حرمتی به قربانیان جنگ افغانستان خواند. در داخل افغانستان نیز این توافق، مخالفان و موافقانی زیاد دارد.

نیروهای حزب اسلامی که دومین گروه بزرگ شورشیان را تشکیل می‌دهند، در پانزده سال تمام با سربازان افغان در جنگ بوده‌اند. در کابل گروه‌های با این شعار «راکتیار پلید، مبتکر تیزاب‌پاشی بر زنان را نمی‌بخشیم!» مخالفت خود را با بازگشت حکمت‌یار به کابل نشان داده‌اند.

این در حالی است که جنگسالاران جنایت‌کار دیگر، از سال ٢۰۰٢ تاکنون، در بلندترین مقام‌های دولتی سهم داشته‌اند و هیج کسی از: «از مبتکران میخ‌کوبیدن‌ها بر سر مردم، برپا کنندگان رقص‌های مرده و تماشاگران زن در حال زایمان و بقیه عاملان ویرانی کابل و کشتار مردم...» سخن نمی‌گوید. با این حال، حامد کرزی، از موفقیت گفت‌وگوهای صلح با حزب اسلام به رهبری گلبدین حکمتیار استقبال کرده است. او می‌گوید: «آرزو دارم حکمتیار به وطنش برگردد.»

گلبدین حکمت‌یار، یکی از هفت رهبر سُنی جهادی افغانستان، سال‌هاست در انزوای سیاسی به‌سر می‌برد و در ١۵ سال گذشته حزب او به چندین شاخه‌ کوچک منشعب شده است.

در این مدت، حزب اسلامی به رهبری حکمت‌یار بیشتر در دو زمینه فعال بوده است: یکی پخش اعلامیه‌های مناسبتی مانند عیدها و غیره، و دوم سازماندهی جنگ‌های پراکنده و انفجارهایی که سبب کشته شدن نیروهای نظامی و افراد غیرنظامی گردیده است.

البته مسئولیت این‌گونه حملات را همیشه سخنگویان رسمی حزب به عهده گرفته‌اند.

در بیست سال گذشته، برخی از فعالین حزب اسلامی، به‌تدریج از حکمت‌یار فاصله گرفته‌اند. آن‌ها یا به‌عنوان مأمورین دولت انجام وظیفه کردند یا شامل یکی از شاخه‌های فعال حزب در کابل شدند.

بعضی از چهره‌های مشهور و تاثیرگذار حزب اسلامی، مانند وحیدالله سباوون، از دوره‌ی مقاومت در برابر طالبان راه خود را از حکمت‌یار جدا کردند. این‌ها حتا زمانی که حکمت‌یار در کنار طالبان به جنگ ادامه داد، در پهلوى احمدشاه مسعود، یکی از فرماندهان مقاومت علیه طالبان و برهان‌الدین ربانی، رئیس جمهوری پیشین افغانستان دو رقیب دیرین حکمت‌یار، باقی ماندند.

باری از همایون جریر، یکی از چهره‌های سرشناس حزب اسلامی و از نزدیکان حکمت‌یار، در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی پرسیدم که از چه زمانی با حکمت‌یار رابطه ندارد. گفت: «از زمانی که برای صلح کار می‌کنم». این پاسخ طنز تلخی در خود داشت و حکایت از تناقض میان کار برای صلح و حفظ رابطه با حکمت‌یار می‌کرد.

هرچند شمار زیاد از اعضای شناخته شده‌‌ای حزب اسلامی در پانزده سال گذشته در کنار دولت افغانستان قرار گرفتند، اما رهبر این حزب همیشه دولت افغانستان را دست نشانده و مزدور خواند و به ادامه‌ جنگ تا خروج کامل نیروهای خارجی از افغانستان تاکید کرد.

در سال‌های اخیر، حکمت‌یار گاهی مواضع بسیار تند گرفته و حتا در سال ۲۰۰٦ در یک پیام تصویری که از سوی شبکه‌ الجزیره نشر شد، اعلام کرد که حاضر است تحت رهبری القاعده به جنگ در برابر آمریکایی‌ها ادامه دهد.

هم‌چنان به مناسبت عید فطر سال ۲۰۱۳ در یک پیام از تلاش «خارجی‌ها» برای تجزیه‌ افغانستان به نفع «اقلیت‌ها» سخن گفت و از این‌که ولسوالی‌های مانند دایکندی و پنجشیر به ولایت ارتقا یافته بودند، اظهار ناخشنودی کرد.

در آن‌زمان، بسیاری از ناظران لحن پیام حکمت‌یار در برابر شیعه‌ها و هزاره‌های افغانستان را تهدیدآمیز خوانده بودند. پیام سال ۲۰۱۳ حکمت‌یار از او یک رهبر قوم‌گرا با دغدغه‌های اکثریت در برابر اقلیت‌ها به نمایش گذاشت.

شماری از اعضای حزب اسلامی با گذشت زمان در کنار احمدشاه مسعود قرار گرفتند


▲حکمت‌یار و صلح

اما حکمت‌یار از آمادگی‌اش برای صلح نیز سخن گفته‌ است. در ابتدا حکمت‌یار خروج بی‌قید و شرط نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان را شرط اصلی پذیرش صلح می‌خواند.

اما اخیراً این خواست به تعیین جدول زمانی برای خروج این نیروها تعدیل یافته است.

در سال‌های پس از سقوط رژیم طالبان، تقریباً تمام رهبران جهادی سابق از جایگاه مورد احترام در دولت افغانستان برخوردار شدند. احمدشاه مسعود عنوان قهرمان ملی افغانستان را یافت، برهان‌الدین ربانی ریاست شورای عالی صلح را برعهده گرفت و پس از کشته شدن در سال ۲۰۱۱ لقب شهید صلح به او داده شد.

برهان‌الدین ربانی، رهبر حزب جمعیت اسلامی، و رئیس جمهوری پیشین افغانستان

عبدالعلی مزاری، یکی دیگر از رهبران هم‌نسل حکمت‌یار، پیوسته مورد احترام دولت بوده و مقامات دولتی در سالگرد کشته شدن او توسط طالبان او را مورد اعزاز و احترام قرار می‌دهند. عبدالرب رسول سیاف، در پانزده سال گذشته یکی از چهره‌های تاثیرگذار روی دولتمردان افغانستان بوده است و در چارچوب دولت مقامات ارشد مانند وزرا و والی‌ها از او نمایندگی می‌کنند. به همین‌گونه صبغت‌الله مجددی و سید احمد گیلانی، رئیس کنونی شورای عالی صلح، از امتیازات ویژه برخوردارند.

در حالی‌ که تمام این چهره‌ها سابقه‌ مبارزه در برابر ارتش شوروی دارند و در جنگ‌های داخلی کابل دست داشته‌اند، تنها چهره‌‌ای که از کاروان امتیازات عقب‌مانده، گلبدین حکمت‌یار است. او نه تنها از هیچ امتیاز شبیه رهبران دیگر برخوردار نیست، بلکه به دلیل دست بر نداشتن از خشونت و همکاری با طالبان و القاعده نامش در فهرست سیاه شورای امنیت سازمان متحد و دولت آمریکا قرار دارد.

او در طی یک و نیم دهه‌ گذشته مورد پیگرد دولت افغانستان و نیروهای آمریکایی بوده است.

یکی از مواد توافق‌نامه‌‌ دولت افغانستان با حکمت‌یار به خروج نام او از فهرست سیاه سازمان ملل و مصونیت قضائی او از «عملکردهای سیاسی و نظامی» گذشته‌اش است. این مصونیت احتمالاً شامل اتهامات جنایات جنگی مربوط کشته‌شدن هزاران نفر در جریان جنگ‌های دهه‌ ۱۹۹۰ و هم‌چنین پانزده سال اخیر می‌شود.

پس می‌توان حدس زد که احتمالاً یکی از انگیزه‌های اصلی حکمت‌یار برای آشتی با دولت افغانستان رهایی از انزوای طولانی و برخورداری از همین امتیازات باشد که تا حالا محروم بوده است. چنانچه در متن بیرون درز کرده‌ توافق‌نامه میان دولت افغانستان و گلبدین حکمت‌یار، یکی از مواد به فرمانی اشاره دارد که قرار است رئیس جمهور اشرف غنی برای اعزاز و احترام گبلدین حکمت‌یار صادر کند.

خواست دیگر حکمت‌یار، احتمالاً دست‌ و پا کردن جایگاه سیاسی برای نزدیکان و اعضای خانواده‌اش است. در کنار غیرت بهیر و همایون جریر، دو داماد آقای حکمت‌یار، حالا پسرش حبیب‌الرحمن حکمت‌یار نیز وارد کارزارهای سیاسی شده است. اعضای خانواده‌های دیگر رهبران هم‌نسل حکمت‌یار بر کرسی‌های بلند سیاسی دولت افغانستان تکیه زده‌اند. با پیوستن فرزندان حکمت‌یار به این روند، حلقه‌ میراثی شدن سیاست در افغانستان تکمیل می‌شود.

پرویز مشرف، رئیس جمهوری پیشین پاکستان دولت افغانستان را به پشتون‌ستیزی متهم می‌کرد


▲دولت به‌دنبال چیست؟

توان رزمی شبه‌ نظامیان تحت فرمان گلبدین حکمت‌یار با جنگجویان طالب قابل مقایسه نیست. برعکس پنج سال نخست دهه‌ ۱۹۹۰ میلادی که گلبدین حکمت‌یار رقیب اصلی نظامی دولت وقت (به رهبری برهان الدین ربانی) بود، حالا این جایگاه را طالبان به خود اختصاص داده‌اند و حضور جنگجویان حزب اسلامی بسیار محدود است.

از این رو، پیوستن حکمت‌یار به روند صلح تاثیر فراوان بالای وضعیت جنگ و امنیت افغانستان نخواهد گذاشت.

ولی می‌تواند از لحاظ سیاسی سبب انزوای بیشتر طالبان هم از نظر قومی و هم از دید مشروعیت مذهبی گردد. چون با پیوستن حکمت‌یار به صلح، یکی از دیرپاترین رهبران سنتی-مذهبی افغانستان که در این اواخر گرایش قومی نیز از خود نشان داده است، مخاصمت نظامی را ترک می‌کند. به این ترتیب کار برای طالبان که جنگ‌شان مبتنی بر فتواهای دینی و تمایلات قومی است، دشوارتر از پیش می‌شود و این حربه کاربرد کمتر خواهد داشت.

طالبان که پیوسته دولت افغانستان را به عدم مشروعیت دینی متهم کرده‌اند، خود را در جایگاه دشوار خواهند یافت. همچنان اتهام پشتون‌ستیز بودن دولت افغانستان، که از جانب رهبران پاکستانی مانند پرویز مشرف نیز مطرح شده است، با آمدن حکمت‌یار به کابل، غیر موجه‌تر از پیش می‌گردد.

از سوی دیگر، کشاندن پای حکمت‌یار به کابل، جان تازه‌‌ای به روند بی‌روح مذاکرات صلح خواهد بخشید. دولت افغانستان می‌تواند از این اتفاق به‌عنوان یک دستآورد در نشست بروکسل که قرار است تا کمتر از یک ماه دیگر برگزار شود، استفاده کند.

حامد کرزی در سال‌های گذشته منتقد شدید عملکرد آمریکا در افغانستان بوده است


▲تئاتر سیاسی کابل

دو طرف اصلی دستگاه کنونی قدرت در کابل، یکی بقایای مقاومت در برابر طالبان، با محوریت غیرپشتون‌ها، و دیگری تکنوکرات‌های برگشته از غرب، با محوریت پشتون‌ها است. بعید است این صلح سبب تضعیف رهبران مقاومت در برابر طالبان شود. چون احتمال نمی‌رود آن‌ها از سهم خود از قدرت برای حکمت‌یار تعارف کنند.

فاروق وردک، وزیر پیشین معارف و از اعضای حزب اسلامی، اخیراً گفته است که آمدن حکمت‌یار سبب انزوای «فدرال‌خواهان» می‌شود. یعنی رقابت میان حکمت‌یار و برخی از اعضای جمعیت و حامیان مقاومت در برابر طالبان که طرفدار تغییر نظام سیاسی افغانستان به فدرال‌اند، ادامه خواهد یافت.

اما آمدن حکمت‌یار برای آن‌هایی که ادعای رهبری پشتون‌ها با تمایلات ضد آمریکایی دارند، نیز بی‌هزینه نخواهد بود. چون سال‌هاست که حکمت‌یار در این موضع قرار دارد و بهتر از هرکسی دیگر می‌تواند ادعای ضد آمریکایی بودن کند.

احتمالاً یکی از کسانی که بیشتر از دیگران از آمدن حکمت‌یار آسیب ببیند، حامد کرزی است. حامد کرزی از آغاز دور دوم کارش تا حالا انتقادهای شدیدی بر عملکرد آمریکا داشته است. هرچند او خود با حمایت آمریکا به قدرت رسید، اما موضعگیری‌های چند سال اخیر او، از او یک چهره‌ی ضد آمریکایی ساخته است.

ورود حکمت‌یار به صحنه‌ سیاسی کابل ممکن است این امتیاز را از کرزی بگیرد و او را به کرسی عقبی براند.

با آمدن حکمت‌یار، معلوم نیست سرنوشت چندین شاخه‌ حزب اسلامی که رسماً در کابل فعالیت دارند، چه خواهد شد. آیا این‌ها دوباره به بدنه‌ اصلی حزب به رهبری حکمت‌یار می‌پیوندند یا به کار مستقل ادامه خواهند داد؟ در حالی‌ که ادامه‌ کار مستقلانه‌ این شاخه‌ها، در صورت حضور حکمت‌یار در کابل، خالی از دشواری نیست، آزمون اصلی برای حکمت‌یار در گرفتن سهم از خوان قدرت در کابل نیز به همین نکته گره خورده است.[۱]


[▲] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.


[▲] پی‌نوشت‌ها

[۱]- سمیع مهدی، حکمت‌یار به دنبال چیست؟، وب‌سایت فارسی بی‌بی‌سی (صفحه‌ی برای دیدگاه کارشناسان و صاحب‌نظران): پنج‌شنبه ٢٢ سپتامبر ٢٠۱٦ - ۱ مهر ۱٣۹۵


[▲] جُستارهای وابسته

□


[▲] سرچشمه‌ها

□ وب‌‌سایت بی‌بی‌سی


زندگی پرفراز و نشیب گلبدین حکمت‌یار

گزارش از: هارون نجفی‌زاده، گزارشگر بی‌بی‌سی

زندگی پرفراز و نشیب گلبدین حکمت‌یار


فهرست مندرجات

.



زندگی پرفراز و نشیب گلبدین حکمت‌یار

گلبدین حکمت‌یار، یکی از رهبران شورشی افغانستان که تحت حمایت‌های مالی و نظامی پاکستان پرورش یافت.

هرچند گلبدین حکمت‌یار برای طرفدارانش اسطوره مقاومت در برابر شوروی است، اما در میان مخالفانش به جلاد کابل معروف است. هم‌چنین، سازمان عفو بین‌الملل او را به نقض گسترده حقوق بشر و گلوله‌باران مناطق مسکونی در دهه هفتاد خورشیدی متهم کرده است. زندگی‌ این جنگ‌سالار افغان، پر از فراز و نشیب است. هارون نجفی‌زاده گزارش می‌دهد که چگونه گلبدین حکمت‌یار از یک دانشجوی مهندسی به رهبر شورشی تحت پیگرد آمریکا تبدیل شد.

گلبدین حکمتیار، جنجالی‌ترین چهره میان رهبران سیاسی افغانستان است. سیاست‌های ناسازگار پی در پی او، از او تندروترین رهبر جهادی ساخته است. فردی که بیش از چهل سال از ٦٨ سال عمرش را زیر سایه‌ی کلاشینکوف گذرانده است.

او متولد قندوز است. دو ترم در دانشکده‌ی مهندسی کابل درس خواند و اخراج شد و بعد به فعالیت‌های سیاسی رو آورد. به گروه جوانان مسلمان پیوست. در همان اوایل زندانی شد و پس از کودتای محمدداوود به پاکستان فرار کرد. از آن‌جا بود که حملات چریکی خود را علیه دولتی به رهبری حزب دموکراتیک خلق افغانستان آغاز کرد. البته با کمک پاکستان.

او حزب اسلامی را بنیان گذاشت. رابطه‌ی نزدیکی با دولت و ارتش پاکستان برقرار کرد. از بیشترین امکانات مالی و نظامی آن برخوردار شد و طرفداران زیادی هم به‌دست آورد.

اما دو سال بعد، پس از پیروزی مجاهدین وارد کابل شد و بر سر تصاحب قدرت با رهبران جمعیت اسلامی در افتاد.

در جنگ داخلی افغانستان، حدود هفتاد و پنج هزار پایتخت‌نشین کشته شدند و کابل ویران شد. حکمیت‌یار به جنایت علیه بشریت متهم است.

    آرین خیبر: «جناب حکمتیار صاحب، هر زمانی که خواسته در پروسه‌ی صلح در دولت‌های متعدد افغانستان بپیوندد، جنجال‌آفرین شده و تقریباً حاکمیت‌ها سقوط کرده است. در قاموس حکمت‌یار چیزی به‌نام صلح وجود ندارد. ایشان همیشه خواسته‌اند که از طریق جنگ و کشتار و انفجار و انتحار به قدرت دست بیازد و انحصار و کسب قدرت یگانه هدف عمده و اساسی حزب اسلامی در کل می‌باشد.»

آن‌وقت که گروه طالبان پشت درهای کابل رسید، حکمت‌یار حاضر شد، نخست وزیر دولت برهان‌الدین ربانی شود. اما آن‌گاه کار از کار گذشته بود و طالبان کابل را گرفتند و حکمت‌یار به ایران پناه برد.

پس از یازدهم سپتامبر و سقوط رژیم طالبان، او در کنار این گروه قرار گرفت و مبارزه علیه نیروهای خارجی و دولت افغانستان را آغاز کرد. آمریکا و سازمان ملل، حکمت‌یار را تروریست می‌دانند. آمریکا برای سر او، ٢۵ میلیون دلار جایزه تعیین کرده است.

گرچه برخی حالا او را مهره‌ی سوخته‌ی می‌دانند که آمدن یا نیامدنش در اوضاع سیاسی و امنیتی افغانستان آب را از آب تکان نمی‌دهد، ولی سرانجام خداحافظی آقای حکمت‌یار با میدان نبرد، امیدها به صلح را بیشتر می‌کند.

    نبی مصداق: «حکمت‌یار از یک طرف فکر می‌کند که در انزوا است، از طرف دیگر، نامش در یک لیست سیاه است و هم‌چنین حزب اسلامی او، به چند پارچه تقسیم شده است و در داخل افغانستان موجودیت دارد. حالا می‌خواهد که این‌جا بیاید و تنظیم خود را یکجا کند و هم چهل سال می‌شود که در افغانستان جنگ و ناامنی است، برای صلح و برای آرامی افغانستان کمک کند.»

بازگشت گلبدین حکمت‌یار به کابل، به‌معنای ورود یکی از ستیزه‌جوترین چهره‌های جهادی به عرصه‌ی رقابت‌های سیاسی برای کسب قدرت است. اما پیکارجویی که نزدیک هفتاد سال سن دارد و بیشتر آن را در آوارگی، خفا و فرار سپری کرده است.[۱]


[▲] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.


[▲] پی‌نوشت‌ها

[۱]- گزارش هارون نجفی‌زاده، زندگی پرفراز و نشیب گلبدین حکمتیار، وب‌سایت فارسی بی‌بی‌سی: پنج‌شنبه ٢٢ سپتامبر ٢٠۱٦ - ۱ مهر ۱٣۹۵


[▲] جُستارهای وابسته

□


[▲] سرچشمه‌ها

□ وب‌‌سایت بی‌بی‌سی


۱۳۹۴ فروردین ۲۶, چهارشنبه

تکنوکرات‌ها در برابر جنگ‌سالاران

از: سودارسن راگهاوان (Sudarsan Raghavan)؛ برگردان: حمید مهدوی

جنگ سرنوشت‌ساز افغانستان

تکنوکرات‌ها در برابر قدرت‌مندان



تکنوکرات‌ها در برابر جنگ‌سالاران

عکس کلان یک مرد میان‌سال بر بلندای یک چرخ فلک در پارک تفریحی‌ای در این‌جا نصب است. در جریان شب، روی این عکس یک نور جذاب و روشن انداخته می‌شود که از فاصله‌ی یک‌چهارم یک مایل قابل دید است. تحسین‌کنندگانش او را «استاد» می‌گویند و منتقدان شاهش می‌خوانند.

عطامحمد نور، والی ولایت بلخ، برای بیش از یک دهه این منطقه‌ی شمالی را در قبضه‌‌اش داشته است. او‌ که در میان جنگ‌جویان آزادی‌طلب قدرت داشت، اکنون به بازرگانی فوق‌العاده ثروت‌مند‌ تبدیل شده است. اسلحه، ملیشه و حیله، و هم‌چنین توانایی‌اش در تأمین امنیت، او را به یکی از قوی‌ترین قدرت‌مندان کشور تبدیل کرده است. برای بسیاری از مردم خسته از جنگ افغانستان‌، جنگ‌سالاران پیشینی چون نور، که به نقض حقوق بشر متهم اند؛ اما با برخورداری از معافیت حکومت می‌کنند، باید به حاشیه رانده شوند تا این کشور بتواند به سوی عصر جدیدی برود. این جنگ‌سالاران پیشین، برای حامیان‌شان سدی اند در برابر طالبان، القاعده و احتمالاً داعش‌ که با پایان یافتن مأموریت نظامی ایالات متحده، بیش از هر زمان دیگری حیاتی‌تر است. حاجی عبدالوهاب، دوست نزدیک عطا که پارک ساخته‌شده توسط او را اداره می‌کند، گفت: «هر زمانی که والی دیگری به جای استاد عطا بیاید، این‌جا هرج‌و‌مرج برپا خواهد شد و به ولایت‌های دیگر نیز سرایت خواهد کرد». «او در دل مردم افغانستان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است».

ظهور و استقامت نور، میراث طولانی‌ترین جنگ امریکا و نشانه‌ی رقابت تازه‌ای برای داشتن نفوذ است. این امر، آرمان‌های تکنوکرات‌های تحصیل‌کرده در غرب را که مشتاق تحول افغانستان هستند، در برابر قدرت‌مندان قومی محافظه‌کار و قبیله‌ای قرار می‌دهد که مصمم به حفظ وضع کنونی هستند. این کشاکش، به جنگ سرنوشت‌سازی برای تمام جنبه‌های امور آینده‌ی کشور تبدیل می‌شود؛ اموری که از تشکیل یک کابینه‌ی جدید و مبارزه با فساد فراگیر گرفته تا گفت‌وگوهای صلح با طالبان را شامل می‌شود. پیتیر سمنبی، سفیر سویدن در افغانستان‌ گفت: «میان دو روش مختلف اداره‌ی این کشور، مسابقه‌ی طناب‌کشی وجود دارد.» «این مسابقه، میان روش سنتی اداره کردن افغانستان، در برابر روشن مدرن اداره‌کردن کشور، با احترام به قانون اساسی، قوانین و شفافیت، در جریان است».

زمانی که نیروهای ایالات متحده عراق را ترک کردند، جنگ و اشغال بسیاری از شبکه‌های حمایوی را نابود کرده بود و نخبگان جدید را روی کار آورده بود. در افغانستان، پس از سیزده سال جنگ، نظم سیاسی سنتی ثابت باقی مانده است و با حمایت امریکایی‌ها، ضعیف بودن حکومت مرکزی و بازخیز طالبان تقویت شده است.

سال گذشته، بسیاری‌ها تکیه زدن اشرف غنی، تحصیل کرده‌ی امریکا و مقام‌های پیشین بانک جهانی، بر مسند ریاست جمهوری را گام کلیدی‌ای در راستای تغییر تصور کهنه از قدرت می‌دانستند. اما نور و دیگر قدرت‌مندان تلاش‌های او در راستای تقویت اقتدار حکومت را به چالش می‌کشند. پیتیر سمنبی گفت توافق تقسیم قدرت، که با پادرمیانی ایالات متحده حاصل شد و غنی را به موقف فعلی‌اش رساند، «پیروزی کوچکی برای روش مدرن اداره کردن افغانستان بود.» «اما سیستم حمایوی آن را تلافی می‌کند».


▲میراث مجاهدین

این سیستم، در سراسر مرکز این ولایت کلان، که چهارمین شهر بزرگ کشور است و با زیارتگاه‌های باستانی و پروژه‌های ساخت و ساز مدرن آراسته شده است، دیده می‌شود. بلبوردهایی که در چهارراه‌ها نصب شده اند، نور را با رهبران پیشین و بانفوذ مجاهدین از سال‌های گذشته نشان میدهند. این پیام بی‌تردید واضح است: نور وارث میراث آن‌ها است.

نور، که از لحاظ قومی تاجک است، در اواخر سال ٢٠٠۱، به‌عنوان فرمانده ارشد مجاهدینی که در شمال افغانستان علیه رژیم طالبان می‌جنگید، به شهرت رسید. جنگ‌جویان، با کمک پولی و اسلحه امریکایی‌ها، اسلام‌گراها را از [قدرت] خلع کردند و زمینه را برای کنترول نور بر نیروهای امنیتی کشور در ولایت استراتیژیک بلخ، فراهم کردند. در سال ٢٠٠٣، پس از یک سلسله جنگ‌ها، وی عبدالرشید دوستم، رقیب اصلی‌اش را که یک جنگ‌سالار ازبک است، از مزار شریف بیرون کرد. سال بعد، رییس جمهور کرزی نور را والی تعیین کرد.

در دوران ریاست جمهوری کرزی، جنگ‌سالاران رشد کردند. حکومت یا آن‌ها را در سمت‌های کلان تعیین کرد یا آن‌ها را به حال خودشان واگذاشت. بسیاری از آن‌ها، از ایالات متحده و دیگر قدرت‌های غربی پول دریافت کردند تا در کنار نیروهای ایالات متحده و ناتو در برابر طالبان و القاعده بجنگند؛ چیزی که بر نفوذ آن‌ها در حلقات سیاسی افغانستان افزود. نور، که مرد چهارشانه است و اندام ورزشی دارد، در دهه‌ی ۱۹٨٠، قبل از پیوستنش به مجاهدینی که توسط امریکا حمایت می‌شدند و در برابر اشغال شوروی مقاومت می‌کردند، معلم یک لیسه بود، از این روز کنیه‌اش «استاد» است. از آن‌زمان به بعد، او ریش انبوهش را تراشیده است و یونیفورم نظامی را با لباس‌های مناسب غربی تبدیل کرده است.

نظر به گفته‌های دیپلمات‌های غربی و فعالان حقوق بشر، او زمین‌ها و وظایف را به شکل تحفه به صدها تن از فرماندهان و جنگ‌جویان پیشینش توزیع کرده است. نور، در رسانه، سیستم قضایی و حیات تجارتی در این‌جا اعمال نفوذ می‌کند. گفته می‌شود که او عواید پر منفعت گمرگی و هم چنین ده‌ها شرکت را کنترول می‌کند که برخی از آن‌ها قراردادهای حکومتی را دریافت می‌کنند که توسط کشورهای غربی تامین مالی می‌شوند.

نظر به گزارش دیده‌بان حقوق بشر، در اواخر ٢٠٠۱ و اوایل ٢٠٠٢، نیروهای تحت فرماندهی نور حمله‌ی چور و چپاول و تجاوز جنسی علیه پشتون‌هایی را انجام دادند که مردان قبیله‌ای‌شان اکثریت طالبان را تشکیل می‌دهند. امروزه، نور شبکه‌ای از ملیشه‌ها را فرماندهی می‌کند؛ ملیشه‌هایی که برخی از آن‌ها در تخلفات مختلف به شمول کشتارها، لت‌وکوب‌ها، آدم‌ربایی‌ها، اخاذی‌ها و غضب زمین دست داشته‌اند.

جان سیفتون، از دیده‌بان حقوق بشر، گفت: «به‌خاطر ماهیت منظم و مداوم تخلفات، این ادعا اعتبار دارد که عطا یا از تخلفات آگاه است و مستقیما در آن‌ها دست دارد یا این که به‌شکل غیرمستقیم و به‌خاطر ناکامی در متوقف ساختن تخلفات و پاسخ‌خواستن از مرتکبین، مقصر است».

یک گزارش محرمانه‌ی امنیتی نیروهای امریکایی و ائتلاف به رهبری ناتو، که به‌سال ٢٠۱۱ مربوط می‌شود و در اختیار واشنگتن پست قرار گرفته است، دریافته است که نور، «با استفاده از سیستم حمایوی‌اش در ترور و آزار و اذیت مخالفان سیاسی‌اش»، به دنبال تقویت موقف سیاسی‌اش بوده است. این گزارش افزوده است که «ارتباط [نور] با جنایت‌کاران، به‌ویژه قاچاق‌چیان مواد مخدر، احتمالاً سودآور بوده و به منابع مالی او کمک کرده است».

منتقدان او می‌گویند، هر کسی که با او مخالفت می‌کند، هدف قرار می‌گیرد.

شمس‌الدین شمس، فعال ازبیک و تاجر پیشین که ۵۱ سال دارد و صریحاً از نور انتقاد می‌کند، گفت: «به خاطر قدرت عطا دیگر نمی‌توانم کارم را آزادانه انجام بدهم». وی گفت که نور، زمین‌های او را با زور مصادره کرد، چندین بار او را به زندان انداخت و دروازه‌ی دانشگاهی را که تأسیس کرده بود، بست.

نور به درخواست‌های مکرر برای مصاحبه در این مورد، پاسخ نداد. او علناً ادعاهای سوء‌استفاده و فساد را رد کرده است. دوستان و همکاران نزدیک او اصرار کردند که او به اندازه‌ی ثروت‌مند است که نیازی به معیشت از طریق اختلاس و خشونت ندارد. ظاهر وحدت، معاون والی این ولایت و فرمانده پیشین مجاهدین‌ گفت: «آنچه که دشمنانش در مورد او می‌گویند، حقیقت ندارند».

حامیان نور مدعی‌اند که او و دیگر قدرت‌مندان، رهبران واقعی افغانستان هستند و به‌شدت برای کشور قربانی داده‌اند. آن‌ها تکنوکرات‌هایی چون غنی، که بخش بزرگ از حیات بزرگ‌سالی‌شان را در ایالات متحده و اروپا به‌سر برده‌اند و صرف پس از سرنگونی طالبان برگشته‌اند، خوار می‌شمارند. مولانا فرید، دوست نزدیک نور در سه دهه‌ی گذشته‌ گفت: «چه کسانی این کشور را در سیزده سال گذشته نابود کردند؟ آن‌ها کسانی اند که از غرب آمدند». «افرادی که افکار غربی دارند، به مجاهدین نام بدی داده‌اند و آن‌ها را جنگ‌سالاران می‌نامند. مجاهدینی که به‌جای بی‌احترامی‌ باید احترام شوند».


▲مخالفان رییس‌جمهور

در دروازه‌ی بلخ، دروازه‌ی ورودی اصلی این شهر، افسران پولیس موترها را به‌خاطر [جلوگیری از ورود] اسلحه بازرسی می‌کنند. مسافران نمی‌توانند به شهر وارد شوند، مگر این‌که اسلحه‌ی خود را تحویل بدهند و هنگام خروج از شهر آن را تسلیم شوند. در هیچ ولایت دیگر افغانستان این کار نمی‌شود. ظاهراً مردان پولیس به وزارت داخله‌ی کشور گزارش می‌دهند. اما واضح است که وفاداری آن‌ها در کجا نهفته است.

حمیدالله چمتو، فرمانده پولیس در دروازه‌ی بلخ که با یکی دیگر از عکس‌های غول‌پیکر نور مزین شده است، گفت: «اگر در هر ولایت فرد متهعدی مانند استاد عطا می‌داشتیم، افغانستان امن می‌بود». عمدتاً به دلیل هوش نور، نیروهای پولیس و تلاش نیروهای پولیس و اردو، مزار شریف به‌طور گسترده امن‌ترین شهر کشور خوانده می‌شود. در یک رویداد اخیر، آدم‌ربایان پسر چهارساله‌ی اقارب یکی از سیاست‌مداران مشهور را ربودند. نور دستور داد که ۵٠٠٠ قطعه عکس این کودک توزیع شود و تمام جاده‌های خروجی شهر را بست. محمد معین مرستیال، سیاست‌مداری که متحد نزدیک غنی است، گفت: «آدم‌ربایان بعد ‌از ‌ظهر آن روز کودک را آزاد کردند.» «عطا در هر‌جا نفر دارد». این امر کمک می‌کند توضیح بدهیم که چرا با وجود این ادعا‌ها، نور هنوز والی است. ایالات متحده و متحدانش در نور شخصی را می‌بینند که می‌تواند شمال را در زمانی امن نگهدارد که طالبان تاخت‌و‌تاز‌شان را از مرکزهای سنتی قدرت‌شان در جنوب و شرق، گسترش می‌دهند. اما در عین زمان، نور و دیگر قدرت‌مندان به‌عنوان قدرت‌مندترین مخالفان غنی ظهور کرده‌اند. هرچند رییس جمهور نزدیک‌ترین رابطه را با واشنگتن برقرار کرده است که یک رهبر افغانستان در چندین دهه چنان رابطه‌ای با واشنگتن نداشته است.

در جریان انتخابات سال گذشته، نور حامی کلیدی عبدالله عبدالله بود که او نیز یک شخصیت برجسته‌ی سابق مجاهدین است. نور علناً غنی را مورد انتقاد قرار داد و قول داد، در صورتی که غنی انتخاب شود، در شمال حکومت موازی خواهد ساخت. غنی، به نوبتش، قول داد با آنچه که او آن را فعالیت‌های غیرقانونی نور و دیگر جنگ‌سالاران پیشین می‌خواند، مبارزه کند و آن‌ها را از موقف‌های قدرت کنار بزند. توافق تقسیم قدرت، با پادرمیانی جان کری، وزیر خارجه‌ی ایالات متحده‌ که مطابق آن عبدالله عبدالله رییس اجرایی کشور شد، هرج‌و‌مرج بالقوه را دفع کرد. اما این توافق نفوذ نور و دیگر قدرت‌مندانی که در صف عبدالله ایستاده‌اند‌ را تقویت کرد. غنی که وادار به مصالحه شد، اکنون حکومتی را رهبری می‌کند که پر است از جنگ‌سالاران پیشین، به‌شمول دوستم که معاونش است. وحدت گفت: «اگر عطا خودش نخواهد، هیچ‌کسی نمی‌تواند به جای او کسی را تعیین کند».


▲بعید است برکنار شود

در ماه جنوری، اعضای پارلمان‌ که به سیستم کهنه‌ی پارتی‌بازی وفادارند، بیش از نصف نامزد ‌وزیران کابینه‌ای را که توسط غنی معرفی شده بود‌، رد کردند؛ کابینه‌ای که هنوز به‌طور کامل کارش را آغاز نکرده است. برخی از حامیان کرزی و فرماندهان پیشین مجاهدین نسبت به تلاش‌های کرزی در راستای آغاز گفت‌وگوهای صلح با طالبان ابراز نارضایتی کرده‌اند. هم‌چنان، غنی در زمینه‌ی متقاعدساختن نور و دیگر قدرت‌مندانی که در مناطق مرزی مسئولیت دارند، به آزادکردن درآمدهای حیاتی گمرکی به حکومت، کار سختی داشت. گریم اسمیت، تحلیل‌گر مسایل افغانستان در گروه بین‌المللی بحران‌ گفت: «غنی دید یک کشور متحدتری را دارد و این دید، در برابر حس استقلال عطا، مشکل سختی را تجربه می‌کند». دیپلمات‌ها‌ و کارشناسان غربی گفتند که غنی آرمان تبدیل‌شدن به رهبر تاجیکان را دارد و به‌طور بالقوه تلاش می‌کند بر نفوذش بیافزاید. حتا نزدیک‌ترین دوستان غنی می‌گویند، بعید است او در آینده‌ی نزدیک نور را از مقام ولایت برکنار کند. آن‌ها بیش‌تر نگرانند که طالبان و دیگر ستیزه‌جویان پیشرفت خواهند کرد یا این‌که جنگ‌سالاران پیشین دیگری چون دوستم، که تخلفات بزرگ‌تری را مرتکب شده‌اند، کنترول شمال را به‌دست خواهند گرفت. مرستیال گفت: «حکومت مشکلات بسیار زیادی دارد.» «اگر من به‌جای غنی می‌بودم، برای [حفظ] ثبات در افغانستان، عطا را در موقفش نگه‌می‌داشتم».


[▲] يادداشت‌ها




[▲] پی‌نوشت‌ها

سودارسن راگهاوان، جنگ سرنوشت‌ساز افغانستان: تکنوکرات‌ها در برابر قدرت‌مندان (بخش نخست)، برگردان: حمید مهدوی از واشنگتن پُست، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز: سه‌شنبه ۱۴ آوریل ٢٠۱۵ - ٢۵ حمل ۱۳۹۴
سودارسن راگهاوان، جنگ سرنوشت‌ساز افغانستان: تکنوکرات‌ها در برابر قدرت‌مندان (بخش دوم و پایانی)، برگردان: حمید مهدوی از واشنگتن پُست، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز: سه‌شنبه ۱۴ آوریل ٢٠۱۵ - ٢۵ حمل ۱۳۹۴


[▲] جُستارهای وابسته

□


[▲] سرچشمه‌ها

□ وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز؛ برگرفته از: واشنگتن پُست