۱۳۸۹ شهریور ۱۹, جمعه

دانش‌نامه‎ی آريانا دو ساله شد



دانش‌نامه‌ی آريانا دو ساله شد

(گنجينه‌ی دانش افغانستان)


به‌مناسبت فرارسیدن دوهمین سالروز دانش‌نامه‌ی آريانا و عید سعید فطر، این ایام خجسته را از صمیم قلب، به‌خدمت تمامی همکاران و هم‌میهنان و پارسی‌زبانان و مسلمانان جهان تبریک و تهنیت عرض کنم.

دانش‌نامه‌ی آريانا مرجعی است که در آن هرکسی مى‌تواند به‌طور آزاد و رایگان به قسمتی از دانش بشری دسترسی داشته باشد. گردآوری چنين‌ مجموعه‌‌هايی که ميراث دانش بشر است، مستلزم دانش وسيع در عرصه دانش‏‌های طبیعی و علوم انسانی است. همین وسعت محتوا و فراخی دامنه «دانش‌نامه»، بی‏‌تردید، نیاز به تخصّص‌های گوناگون و معارف مختلف دارد که معمولاً در یک نفر، گرد نمی‏‌آیند و یک دانش‌پژوه هر اندازه هم بسیارخوان و بسیاردان باشد، معمولاً از گشودن همه گره‌‏ها و اکتشاف جمیع دقایق و شناخت همه دانش‏‌ها، ناتوان خواهد بود.

اینجاست که ضرورت مشارکت و همکاری و همدستی دانشوران و متخصّصان مختلف در پژوهش‏‌های علوم بشری خودنمایی می‏‌کند.

دانش‏نامهٔ آريانا امیدوار است از طریق نشر مقالات نکته‏‌سنجانه و نقّادانه پژوهشگران ساحت‏‌های مختلف فرهنگ و تمدّن قدیم و جديد، بتواند زمینه‌‏ی بهتر برای همکاری و مشارکت اهل تحقیق در تدوين اين دانش‏نامه و دست‏یابی به متون صحیح‏‌تر و تحلیل‏‌های منطقی‏‌تر فراهم سازد و از مجموع آموخته‌‏ها و اندوخته‏‌های دانشوران و محقّقان حوزه‏‌های مختلف دانش بشری در این راه استمداد کند.

آنچه که دانش‏نامهٔ آريانا در دوهمین سالروز خود به آن افتخار دارد: تعداد همکاران آن به پنجاه و دو نفر، تعداد مقالات آن ٢٢۶٠، و تعداد بازدیدکنندگان آن ۳٢۶۶۱۳ رسید.

گذشته از این، در کنار این دانش‏نامهٔ عمومی، دانش‏نامه‏‌های تخصصی در حوزه‏‌های فلسفه، و تاریخ و جغرافیا را نیز بازگشایی کرد و در نظر دارد، به‏زودی آن را در حوزه‏‌های دیگر، مانند: ادبیات و زبان‏‌شناسی، حقوق و علوم سیاسی، هنر، دانش و فن‏آوری و غیره گسترش دهد.

در پایان، ضمن سپاسگزاری صمیمانه از تمامی همکاران که در این مدت برای پرباری و شکوفایی دانش‏نامه تلاش کرده‏اند، جا دارد یکبار دیگر از کليه دانشمندان ارجمند افغانستان، ايران و تاجيکستان خواهشم نمايم که در جهت گسترش و رفع اشتباهات دانش‏نامه با ما همکاری بفرمايند. بهروز و سرافراز باشید.

دانش‏نامۀ آریانا



پيام استاد کیوان دشتی


استاد مهدیزاده کابلی، تلاش شما در گردآوری و تکوین دانشنامه آریانا، براستی ستایش‏‌انگیز و درخور احترام و توجه است.

من خود سال‏‌ها، در کارهای رسانه‏‌ای؛ چه نوشتاری، چه گفتاری و چه دیداری، دست داشته، و بر این امر آگاهی دارم که گردآوری، تنظیم و ویرایش آنچه را که شما در مجموعه دانشنامه آریانا به‏‌انجام رساندید، و به‌ویژه با تنوع سلیقه‏‌های گوناگونی که در میان فارسی و پشتو زبانان کشور افغانستان کنونی به‏‌چشم می‏‌خورد، یک کار سترگ، ستایش‏‌انگیز، و براستی نشانگر همت والایی است، که تنها از یک اندیشه‏‌ورز فرهیخته، و صاحب اراده‏‌یی همچون جنابعالی، ساخته است.

کوشش‏‌های شما در پخشاندن فرهنگ و تاریخ و شناسه فارسی‏‌زبانان، شایسته ارج و احترم است.

بر خویشکاری سترگتان، صمیمانه شادباش می‏‌گویم، و امید دارم در سرآغاز دومین سال پی‏‌ریزی و استواری دانشنامه آریانا، فروغ دانش و فرهنگی که شما، با همت و تلاش خستگی‏‌ناپذیرتان، آن‌را در زمانه تنگ، و بویژه به‏‌نام و برای ملتی؛ که جهانخواران سیری‏‌ناپذیر، از این ملت دیرپا و کهن بوم، چهره ناپسند و نابخرد در جهان نشان دادند، هر چه گسترده‏‌تر و جهان‌گیرتر بشود.

من، به‌ویژه در سرآغاز دومین سال کوشش‏‌هایتان، به همه فارسی‌زبانان در پهنه جهان، چه آن‌ها که در چنبره فقر فرهنگی گرفتار آمدند، و چه آن‌ها که دستی بر دانش و آگاهی دارند؛ پیشنهاد می‏‌کنم که با پیگیری نوشته‏‌ها، و خواندن و پخشاندن آن‏‌ها در گستره جهان فارسی‌زبانان، هم بر دانش خود بیفزایند، و هم دیگران را، از درخت دانش و سیمرغ خِرَدی که شما پروراندید؛ بهره‏‌ور سازند

با احترام. کیوان دشتی



پيام آقای روح‏‌الله قلاوند


با سلام خدمت شما جناب مهدیزاده عزیز، و اما اینکه فرمودید تا این حقیر نسبت به ارزیابی دانشنامه آریانا نظری ابراز کنم، باید بگویم که من به‏‌لحاظ تخصص و توانایی در موضوعی دیگر، صلاحیت بحث در خصوص تاروپود این اثر گرانقدر را به‏‌مانند دیگر دوستان ندارم. لیکن به پاس احترام به درخواست‏تان به این توضیح کلی بسنده می‌کنم که در تعریف دانشنامه آورده‌اند که دایرﺓالمعارف یا دانش‌نامه معادل انسیکلوپدیا؛ خلاصه‌ی مستند و قابل فهمی از مجموع اطلاعات بشری - در همه‌ی رشته‌ها یا در رشته‌ای معین - که به‌ترتیب الفبایی تنظیم شده باشد. دایرﺓالمعارف را حاوی‌العلوم، فرهنگ علوم و فنون نیز نامیده‌اند.

دایرﺓالمعارف بر دو نوع است: دایرﺓالمعارف‌های اختصاصی (مقالات مربوط به موضوعی خاص در آن نوشته می‌شود)، و دایرﺓالمعارف‌های عمومی (شامل مطالبی کلی در حوزه‌ی تمام معارف بشری است).

وجه اشتراک دایرﺓ‌المعارف‌ها، لغت‌نامه‌ها، اطلس‌ها، و اصولا مجموعه‌های چند دانشی در این است که همگی به عنوان کتاب‌های مرجع شناخته شده‌اند. کتاب‌هایی که افراد برای اطلاعات اجمالی به آن‌ها مراجعه می‌کنند.

دایرﺓ‌المعارف ناظر به اطلاعاتی در باب موضوع‌های مختلف و کمابیش مختصر از آن‌ها است. دایرﺓ‌المعارف‌ها نوعا جزو کتاب‌هایی نیستند که کسی به قصد فراگرفتن دانشی خاص آن‌ها را از آغاز تا پایان بخواند، زیرا با خواندن یک دایرة‌المعارف، هر قدر هم که مفصل باشد، کسی پزشک، ریاضی‌دان و یا مورخ نمی‌شود. بلکه هدف هر دایرﺓ‌المعارف‌نویسی این است که اطلاعات اجمالی درباره‌ی یک موضوع خاص را به خواننده عرضه کند.

دانشمندان با درج نام خود در پایان مقالاتی که در دایرﺓالمعارف‌ها می‌نویسند، مسئولیت صحت مطالب عرضه شده را بر عهده می‌گیرند و تمام مآخذ و منابع مربوط به موضوع را معرفی می‌کنند. به همین جهت اطلاعاتی که در دانش‌نامه‌ها عرضه می‌شود باید دقیق، منقٌح، قابل اعتماد، منحصر به واقعیات و خالی از عبارت‌پردازی و لقب‌سازی باشد.

گویا چینی‌ها نخستین ملتی بودند که به فکر تألیف دانش‌نامه افتاده‌اند و مجموعه‌ای پرحجم و بزرگی در ۱۵ قرن پیش از میلاد نوشته‌اند. پس از چینی‌ها یونانیان دومین ملتی هستند که آثاری دایرﺓالمعارف گونه پدید آورده‌اند گویا اولین نفری که در تاریخ تمدن یونان، نخستین دایرﺓ‌المعارف را پدید آورد «اسپوسیپوس»، شاگرد افلاطون بوده و برخی دیگر در این مورد ارسطو را مطرح می‌کنند.

مسلمانان تألیف و تدوین دانش‌نامه یا دایرﺓ‌المعارف را قرن‌ها پیش از آن که غربیان دایرﺓ‌المعارف‌های الفبایی را به‏‌وجود آوردند، همت گماشته‌اند و به‏‌صورت‌های مختلف، علوم زمان خود را به‌صورت فشرده و مختصر در دسترس جویندگان علم قرار داده‌اند.

در سده‌های نخستین اسلامی، بلافاصله پس از اولین ترجمه‌های متون خارجی به عربی در بغداد، ضرورت طبقه‌بندی و تنظیم معارف جدید احساس شد. دانش اقوام مغلوب بایستی با علوم اسلامی که از بدو اسلام شکل گرفته بود، هماهنگ شود. همین ضرورت باعث به‌وجود آمدن انواع مختلف تألیفات دایرﺓالمعارف‌گونه شد. بنابراین در اسلام، فکر تدوین مجموعه‌های چند دانشی و کتاب‌هایی که حاوی اطلاعات روز باشد، از اواسط قرن سوم هجری پدید آمد. از نخستین مجموعه‌های دایرﺓ‌المعارفی این دوره کتاب «الحیوان» از جاحظ (متوفی ۲۵۵ ه.ق) است. شماری از دایرﺓالمعارف‌های اسلام به‏‌زبان عربی عبارتند‌ از: «اقسام‌العلوم» از ابوزید احمدبن سهل بلخی، (متوفی ۳۲۲ ه.ق)؛ «ماللهند»، ابوریحان بیرونی (متوفی۴۴٠ ه.ق)؛ «احیأالعلوم» از امام محمد غزالی (متوفی ۵٠۵ ه.ق)؛ «اقسام الحکمه»، خواجه نصیرالدین طوسی (متوفی ٦٧۲ ه.ق) و... که همگی ایرانی بودند.

ظهور دایرﺓالمعارف‌نویسی در ایران به‏‌زبان فارسی به اوایل سده‏‌ی پنجم هجری باز می‌گردد. میان این آثار و مشابه آن در زبان عربی چند اختلاف دیده می‌شود. ارزش دایرﺓالمعارف عربی بیشتر در شیوه‌ و سبک جمع‏‌آوری مطالب است؛ ضمن این که در این دایرﺓالمعارف‌ها کوشش شده است مدل‌هایی جامع و یا به‏‌طور اعم، چارچوبی برای ایجاد نوعی آگاهی ساخته شود. در حالی که در دایرﺓ‌المعارف‌های فارسی که از تازگی ویژه‌ای برخوردار نیستند، هدف اصلی، خلاصه‌ی متون عربی و تبدیل آن به آثار عامه‏‌فهم یا کتاب‌هایی سرگرم کننده برای مردمی است که عربی نمی‌دانند. برخی از دایرﺓ‌المعارف‌های فارسی: «دانش‏نامه‏‌ی علایی»، تألیف ابن سینا (نخستین دایرة‌المعارف فلسفی)؛ «کیمیای سعادت» از امام محمد غزالی؛ «جامع‏العلوم» از فخرالدین رازی (متوفی ٦٠٦ ه.ق)؛ «نزهة‌القلوب» از حمدالله مستوفی (تألیف ٧۴٠ ه.ق)؛ «دانش‏نامه‌ی شاهی» از محمد‌امین استرآبادی (متوفی ۱٠۳٦ ه.ق)؛ «دایرﺓالمعارف فارسی» زیر نظر غلامحسین مصاحب (تألیف ۱۳۴۵)؛ «دایرﺓ‌المعارف نو» از عبدالحسین سعیدیان؛ «دانش‏نامه‏‌ی مصور» ترجمه‏‌ی محمدرضا باطنی و... .

از دایرﺓ‌المعارف‌های فارسی که در خارج از ایران انتشار یافته است، «دایرﺓ‌المعارف آریانا» در افغانستان؛ «دایرﺓالمعارف شوروی تاجیک» در تاجیکستان را می‌توان ذکر کرد.

استاد گرانقدر به‏‌نظر من دانش‏نامه آریانا مرجعی است که نقاط تاریک و مبهم تاریخ ملت شما را روشن می‏کند. ملتی که همواره در طول تاریخ، مظلوم واقع شده است و در اکثر زمان‏‌ها ابرقدرت‏‌ها تاریخش را نادیده گرفتند و احیأ تاریخ ملت‏‌تان بزرگ‌ترین دست‏‌آورد این اثر است. سعی کنید به‏‌بهانه این اثر هم که شده، اجماعی از روشنفکران افغان در ممالک بیگانه تشکیل دهید تا هم به پربارتر شدن این اثر و هم به اجماع عقاید و افکارتان به‏‌عنوان افراد تاثیرگذار جامعه‏‌تان کمک کند.

امیدوارم با توجه به موارد مطرح شده از بسیاری از حاشیه‏‌ها که در سر راه‏تان قرار می‏‌گیرد دوری کنید و به‏‌فعالیت علمی‏‌تان ادامه دهید و هر روز بیش از پیش شاهد رشد این اثر باشیم.

با تقدیم احترام
روح‏‌الله قلاوند



پيام آقای فرهاد آریان


سال‏‌هاست سوالات زیادی در ذهنم بدون جواب مانده بود تا آن که مدتی پیش سعادت آشنای با استاد کابلی و دانش‏نامه آریانا را پیدا کردم. آریانا با حوصله و منطق ذهن کنجکاو مرا با پاسخی صحیح آرام کرد. از کودکی داستان‏‌های زیادی جهت ملموس شدن صداقت و عشق و پشت‏کار شنیده و مطالعه کرده بودم ولی در دنیای واقعی چیزی زیادی ندیده بودم. همیشه احساس می‏‌کردم در بین مردمان آریایی و پارسی‏گویان فاصله غریبی است که باعث آزارشان شده. به‏‌گذشته آریایی‏‌ها و تمدن‏شان که بنگرید آنقدر از آن فاصله گرفته‏‌ایم که جز افسوس چیزی حاصلش نیست. وقتی از سرزمینی صحبت می‏شود که روزی خود آغازگر و پایه‏‌گذار حقوق بشر بود ولی حالا منزلگاه ...

اما فرزندان فردای ایران و افغانستان و تاجیکستان با خواندن این چنین گنجینه‏‌های علمی افتخار خواهند کرد که مردانی چون استاد کابلی و اساتید همکار او بدون چشم‏داشتی فقط و فقط جهت عشق و افتخار به‏‌گذشته و پاسداری از میراث صلح و دوستی برابری و برادری که از پدران‏شان به‏‌یادگار دارند تلاش می‏‌کنند. بی‏شک این‏‌ها فرزندان صالح و پایداری خواهند بود.

حال آریانا دوساله می‌‏شود و با سن کمش گوی دنیای تجربه و دانش دارد چرا که فرهیخته‏‌ای چون استاد کابلی و اساتید دیگر، با تمام نیرو جهت رشد و نموی آریانا تلاش می‏‌کنند. عشق استاد کابلی به آریانا روح لطیفی به آن داده است. من اگر جای فرزندان برومند استاد کابلی بودم به آریانا حسادت می‏‌کردم. در خور کلمات و جملات نمی‏‌بینم که از استاد کابلی و دیگر اساتید همکار و حتی دوستان دانش‏‌پژوه دیگر تشکر کنم. ولی فکر کنم سخنی از زرتشت که میراث و افتخار سرزمین مان هست به گرمی دستان زحمتکش قلم به‏‌دست‏تان را بفشارد. او می‏‌فرمایند: پیروزی از آن کسی است که به پیروزی دیگران می‏‌اندیشد

‏من پیشرفت آریانا را از طرف استاد کابلی به دوستان مژده می‏‌دهم. پیروز و پایدار باشید استاد کابلی. تولدت مبارک آریانای عزیز.

فرهاد آرِيان