ه‍.ش. ۱۳۹۵ خرداد ۴, سه‌شنبه

مروری بر اندیشه آنتونی اسمیت

از: مرتضی تجری

مروری بر اندیشه آنتونی اسمیت


فهرست مندرجات

.



مروری بر اندیشه آنتونی اسمیت

ناسیونالیسم در تاریخ

ناسیونالیسم در تاریخ

مقدمه: جامعه‌شناس تاریخی آنتونی دی اسمیت[۱] بیشترین تلاش خود را در زمینه‌ی تحلیل مسائل ملت، قومیت و ناسیونالیسم کرده و در این زمینه پژوهش‌های متعددی انجام داده است. از وی کتاب‌های متعددی در این زمینه انتشار یافته است که برای درک بهتر این مسائل می‌توان از آن بهره گرفت. بیشترین شهرت اسمیت به‌خاطر رویکرد جدید او در زمینه قومیت و ملت است. رویکرد نمادپردازی قومی[٢] او نگاه تازه و جدیدی در زمینه پیدایش ملت‌ها و قومیت‌ها دارد. به‌طوری که معتقد است، برای این‌که بتوانیم تحلیل صحیح‌تری از پیدایش ملت‌ها ارائه دهیم باید به گذشته آن‌ها توجه کنیم. توجه او به ریشه‌های ماقبل مدرن ملت‌ها، نگاهی تاریخی می‌باشد که در جستجوی علتی برای پیدایش ملت‌های امروزی است. به بیانی دیگر می‌توان گفت که این هسته‌های قومی گذشته هستند که ملت‌های امروزی را می‌سازند. اما برای این‌که درک صحیح‌تری از اندیشه آنتونی اسمیت داشته باشیم، ابتدا پارادایم‌های موجود در این زمینه را به‌صورت گذرا بررسی می‌کنیم تا با توجه به وضعیت موجود این گفتمان‌ها در این حوزه، به درک صحیح‌تری از رویکرد نمادپردازی قومی منتسب به آنتونی اسمیت برسیم.


زندگی
...

آنتونی دی اسمیت در سال ۱۹٣۹ در بریتانیا متولد شد. اسمیت مدارک ابتدایی خود را از دانشگاه آکسفورد در رشته فلسفه اخذ کرد و سپس برای تحصیل در مقطع دکتری در رشته جامعه‌شناسی وارد مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن شد. ارنست گلنر[٣] انسان‌شناس اجتماعی فرانسوی از جمله اساتید او در زمینه پژوهش‌های مربوط به‌ ناسیونالیسم بود. هرچند که در ادامه مسیر، رویکردی متفاوت نسبت به‌او را در پیش گرفت و به نوعی در مقابل او قرار گرفت. وی علاوه بر مدرک دکتری در زمینه جامعه‌شناسی همچنین یک مدرک دکتری هم در رشته تاریخ هنر از مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن اخذ کرد. آنتونی اسمیت مدیر انجمن مطالعات قومی و ناسیونالیسم (ASEN) انگلستان، سردبیر نشریه «ملت‌ها و ناسیونالیسم»[۴] و از صاحب‌نظران به‌نام در حوزه مطالعات ناسیونالیسم است. اسمیت را نیز می‌توان به‌عنوان یکی از بانیان ایجاد یک رشته میان رشته‌ای به‌نام مطالعات ملی نام برد.


پارادایم‌ها

در زمینه شکل‌گیری هویت‌های قومی و ملت نگاه‌های متفاوتی وجود دارد. اختلاف دیدگاه‌ها در بین نظریه‌پردازان باعث به‌وجود آمدن بینش‌های متفاوت و در نهایت شکل‌گیری پارادایم‌های متفاوتی شده است. اگر هویت‌های قومی را به‌عنوان یک طیف در نظر بگیریم، در یک سمت آن شاهد اندیشه‌هایی مبتنی بر قدیمی یا ازلی بودن هویت‌های قومی هستیم و در سمت دیگر آن نیز اندیشه‌هایی مبتنی بر جدید و مدرن بودن این هویت‌های قومی را شاهد هستیم. در میان این دو سر طیف اندیشه‌هایی وجود دارد که با بخش‌هایی از نگاه‌های دو پارادایم دیگر شباهت دارد. این پارادایم‌ها را می‌توان در سه مفهوم ازلی‌انگاری[۵]، نمادپردازی قومی و ابزارانگاری[٦] خلاصه کرد.

پارادایم ازلی‌انگاری اعتقاد به‌ قدیمی بودن هویت‌های قومی دارد به‌طوری که نظریه‌پردازان این پارادایم معتقدند که عوامل عینی از جمله زبان، آداب و رسوم، سرزمین مشترک و... هستند که هویت قومی را شکل می‌دهند. در میان این پارادایم رویکردهای نظری متفاوتی وجود دارد که می‌توان به‌رویکرد‌های زیست‌‌شناسانه، فرهنگی و طبیعی اشاره کرد که هر کدام از این رویکرد‌ها هرچند قدیمی‌بودن هویت‌های قومی را پذیرفته‌اند؛ اما هر کدام مسیری متفاوتی را در پیش گرفته‌اند. برخی از صاحب‌نظران این پارادایم معتقدند که فرد در هنگام تولد دارای خصیصه‌های ژنتیکی است که میل به‌همبستگی نسبت به‌ درون خانواده را در خود دارد و این موضوع به‌طور ارثی به‌فرد می‌رسد و کاملاً انتسابی است. از نظر آن‌ها احساس تعلق قومی از طریق خصوصیات بیولوژیکی به‌فرد منتقل می‌شود که باعث می‌شود فرد نسبت به‌خانواده و خویشاوندان خود احساس تعلق بیشتری داشته باشد و این باعث تحکیم الگوی خویشاوندی درونی می‌شود و از تکامل این روند هویت قومی شکل می‌گیرد و باعث بقای آن می‌شود. هرچند نقد‌هایی به‌این نوع رویکرد در پارادایم ازلی‌انگاری وجود دارد که باعث می‌شود نظریه‌پردازان دیگری به‌ مقوله فرهنگ توجه بیشتری نشان دهند. یکی از افرادی که در این زمینه به‌ مقوله فرهنگ توجه‌ی ویژه‌ای دارد کلیفورد گیرتز[٧] است. از نظر گیرتز هویت‌های قومی از طریق عوامل بیولوژیکی و زیستی شکل نمی‌گیرند، بلکه این عوامل فرهنگی از جمله تعاملات افراد و عضویت افراد در گروه‌های اجتماعی، مذهبی، زبانی مشترک است که با عث به‌وجود آمدن حس و تعلق قومی می‌شود. اما عده‌ای دیگر هم رویکردی تاریخی را در پیش گرفته‌اند و به‌عواملی هم‌چون خاطرات، افسانه و اسطوره‌های مشترک که عواملی شناختی و روانی‌اند تاکید دارند. آن‌ها رویکردهای زیستی و فرهنگی در پارادایم ازلی‌انگاری را زیر سوال می‌برند و بیشترین تاکید خود را بر عوامل شناختی و روانی دارند. در مجموع این پارادایم توجه‌ی ویژه‌ای بر قدیمی‌بودن هویت‌های قومی دارد و آن‌ها را محصول شرایط جدید نمی‌داند بلکه به‌ریشه‌ها و قدمت هویت‌های قومی توجه دارد.

پارادایم دیگری که نگاه متفاوتی نسبت به‌ هویت‌های قومی ودر پس آن پیدایش ملت دارد پارادایم ابزارانگاری یا رویکرد مدرنسیتی است. نظریه‌پردازان این رویکرد اعتقاد به‌ جدید بودن هویت‌های قومی دارند و آن‌ها را محصول شرایط جدید و به‌خصوص بعد انقلاب فرانسه می‌دانند. آن‌ها معتقدند که اهمیت این موضوع ناشی از مدرنیته و توجه کمتر به پیوند‌های مذهبی است که شرایطی را برای ملت‌سازی فراهم کرده است. از نظر آن‌ها نخبگان سیاسی و قومی برای تامین منافع خود اقدام به‌ بسیج توده می‌کنند و به‌ تعبیر بندیکت اندرسون[٨] دست به‌ «اجتماع‌های تخیلی»[۹] می‌زنند.

پارادایم ابزارانگاری در درون خود دارای چندین رویکرد متفاوت است ازجمله رویکرد اجتماعی –اقتصادی که ملت‌ها وناسیونالیسم را ناشی از عوامل اقتصادی واجتماعی جدیدی مانند سرمایه داری صنعتی، نابرابری منطقه‌ای و منازعات طبقاتی می‌داند. تام نیرن[۱٠] ومایکل هچتر [۱۱]از جمله نظریه پردازان این رویکرد به‌شمار می‌آیند. رویکرد بعد رویکرد اجتماعی –فرهنگی است که نظریه پرداز مهم این رویکرد ارنست گلنر انسان‌شناس اجتماعی فرانسوی است که معتقد است ناسیونالیسم وملت‌ها پدیده‌های ضروری عصر مدرن وصنعتی هستند که در فرایند مدرنیزاسیون ظاهر می‌شوند. از نظر او ملت‌ها تجلیات "فرهنگ عالی"تحصیل کردگان و انتقال یافته از طریق مدرسه هستند که از سوی متخصصان وبا نظام آموزش همگانی، توده‌ای، استاندارد واجباری مورد حمایت قرار می‌گیرند. " رویکرد دیگری که در این پارادایم وجود دارد رویکرد سیاسی است که نظریه پردازان این رویکرد در ارتباط با دولت وملت به‌نقش بیشتر دولت به‌معنای دولت تخصصی مدرن توجه می‌کنند و معتقدند ملت‌ها وناسیونالیسم از طریق دولت مدرن پیش می‌روند. نظریه پردازانی مانند آنتونی گیدنز[۱٢]، مایکل مان[۱٣] وجان بریولی[۱۴] نیز از پیشگامان این رویکرد می‌باشند. رویکرد ایدئولوژیک، نگاه متفاوت دیگری است که در این رویکرد علاوه بر این که علت پیدایش ملت‌ها را شرایط مدرن می‌داند بر عوامل ایدئولوژیکی از جمله ریشه‌های مدرن واروپایی ناسیونالیسم و قدرت شبه مذهبی آن‌ها هم نیز تاکید می‌کند. الی خدوری از جمله نظریه پردازان این رویکرد است. درنهایت رویکرد ساخت‌گرایی است که این رویکرد هرچند شکل بسیار متفاوت تری از این پارادایم است اما معتقد به ‌این است که ناسیونالیم و ملت‌ها کاملا مدرن و به‌دلیل شرایط اجتماعی ساخته شده‌اند. اریک‌هابز باوم[۱۵] معتقد است که ملت‌ها بیشتر محصول شرایط ابداعی و مهندسی‌های اجتماعی هستند که برای تامین منافع نخبگان حاکم ایجاد شده‌اند. (اسمیت، ٧٢:۱٣٨٣)

رویکرد سومی هم تحت عنوان نمادپردازی قومی وجود دارد که در ادامه به ‌آن می‌پردازیم.


تعریف مفاهیم

ناسیونالیسم

ناسیونالیسم پدیده‌ای فراگیر وجدیدی است که معمولا در زندگی روزمره انسان‌ها هم نمایان می‌شود. بطوری که انسان‌ها هرچه بیشتر بدنبال مقوله بندی محیط اطراف خود و همچنین تلاش برای نمایان کردن مرزهای خود و دیگری هستند. حتی در ادبیات روزمره انسان‌ها هم می‌توان آن را یافت مثلا زمانی که به‌فردی برمی خوریم که به‌مرزهای هویتی خود خیلی پایبند است می‌گوییم فلانی حس ناسیونالیستی قوی دارد. یا مثلا هنگامی در یک محیطی که افرادی با قومیت‌ها وفرهنگ‌های متفاوتی حضور دارندو تعدادی از آن‌ها با زبان خاص قومی خود صحبت می‌کنند می‌گوییم فلانی حس ناسیونالیستی قوی دارد. به هرحال می‌توان ریشه‌های ناسیونالیسم را درزندگی روزمره افرادشناخت. زمانی که انسان از فرهنگ، زبان، همبستگی ملی، غرور ملی، خودکفایی ملی صحبت به‌میان می‌آورد، معنا و ابعاد مختلف ناسیونالیسم مهم بشمار می‌رود. ناسیونالیسم چه از بعد نظری وچه بعد مفهومی پدیده‌ای مربوط به‌عصر حاضر می‌باشد. مفهوم ناسیونالیسم از جمله مفاهیمی است که تعاریف گوناگونی را به‌خود دیده است. اما به‌شکل ابتدایی و آنچه که می‌توانیم در اکثر تعاریف به‌آن اشاره کنیم این‌که بگوییم ناسیونالیسم یعنی حس تعلق و دلبستگی درونی به‌خودی‌ها. اما این تعریف کمی مبهم وکلی است، بنابراین نیاز به‌تعریفی بهتر وکامل تردارد. به همین خاطر باید شاخص‌هایی را برای این تعریف بر شمرد.

اسمیت معتقد است این شاخص‌ها می‌تواند شامل ۱-استقلال یا خود مختاری ملی ٢-وحدت ملی ٣- هویت ملی باشد. یعنی برای این‌که یک ملت بتواند به‌بقای خود ادامه دهد باید به‌میزان مشخصی ازاین شاخص‌ها داشته باشد. بنابراین از نظر اسمیت ناسیونالیسم "جنبشی ایدئولوژیک برای دست یافتن وحفظ کردن استقلال، وحدت وهویت برای مردمانی است که برخی از اعضای آن به‌تشکیل یک ملت بالقوه و بالفعل باور دارند" است. (اسمیت، ۱٣٨٣، ۱۹و٢٠)


قوم

هر چند تعریف قوم از نظر اسمیت با بخش قابل ملاحظه‌ای از تعریف ملت همپوشانی دارد و این دو دارای ویژگی‌های مشترکی هستنداما ویژگی‌های متمایزی برای هریک وجود دارد که ما ابتدا قوم وملت را از دیدگاه اسمیت تعریف می‌کنیم و سپس به‌نقاط اشتراک واختلاف هریک می‌پردازیم. از نظر اسمیت قوم یک اجتماع انسانی دارای نام که" با یک سرزمین مرتبط است و دارای اسطوره‌های مشترک از نیاکان، خاطرات مشترک، یک یا چند عنصر فرهنگی مشترک وحداقلی از همبستگی در میان نخبگان" است. (اسمیت، ٢۵:۱٣٨٣)


ملت

ملت از جمله مفاهیمی است که در میان اندیشمندان علوم اجتماعی و علوم سیاسی اختلاف نظر‌های عمیقی را بوجود آورده است که آن‌ها بر سر تعریفی مشترک وجامع به‌توافق نرسیده‌اند. به همین خاطر عده‌ای بر ابعاد ذهنی از تعریف ملت توجه می‌کنند از جمله بندیکت اندرسون که ملت را اجتماع‌های کم و بیش خیالی وتصوری می‌دانند و عده‌ای هم بر ابعاد عینی مانند سرزمین از تعریف ملت توجه می‌کنند.

هرچند نقاط اشتراک قابل توجهی میان تعریف ملت وقوم وجود دارد اسمیت ملت را"یک اجتماع انسانی دارای نام که در سرزمینی زندگی می‌کنند و دارای اسطوره‌های مشترک، یک تاریخ مشترک، یک فرهنگ عمومی مشترک و یک اقتصاد واحد وحقوق وتعهدات مشترک برای همه اعضا هستند" تعریف می‌کند. (اسمیت، ٢۵:۱٣٨٣)

با توجه به‌تعاریف بالا از قوم وملت می‌توان به‌نقاط اشتراک وهمچنین تفاوت‌هایی که در بین آن‌ها وجود دارد پی برد. هردو آن‌ها (ملت وقوم) دارای یک نام، اسطوره وخاطره مشترک هستند بنابراین در این موارد با هم مشترک اند. اما ملت برای اعضایش حقوق و وظایف مشخصی تعریف کرده است که با یک ساختار اقتصادی مشخص برای اعضایش شکل می‌گیرد و ممکن است چنانچه از حقوق و یا وظیفه‌ای چشم پوشی شد چیزی به‌عنوان قانون در برابر آن پاسخ دهد. در حالی که یک قوم لزوما با یک ساختار اقتصادی واحد شکل نمی‌گیرد و برای هیچ یک از اعضایش چیزی به‌عنوان یک قانون یا وظیفه و یا تعهد بوجود نمی‌آورد. همچنین در ملت ما شاهد این هستیم که افراد بر وجود یک سرزمین با مرز‌های مشخص تاکید دارند و درکنار هم زندگی می‌کنند، در حالی که افراد یک قوم لزوما دریک سرزمین زندگی نمی‌کنند و می‌توانند با یک سرزمین که از یک هویت مشترک پیروی می‌کنند مرتبط باشند.


دولت ملی

از نظر اسمیت نمونه فرانسه به‌عنوان یک الگو برای تشکیل یک دولت- ملت بوده است که این شکل دولت-ملت در سال‌های بعد آن عمومیت یافته است. اسمیت معتقد است که اصطلاح دولت- ملت یک اصطلاح ناقص است که به‌همین خاطر او از اصطلاح دولت ملی که خنثی تر است استفاده می‌کند.

دولت ملی دولتی است که"بواسطه اصول ناسیونالیسم مشروع می‌شود واعضای آن دارای میزانی از وحدت ویکپارچگی ملی(اما نه همگونی فرهنگی)هستند" (اسمیت، ۱٣٨٣، ٢۹)

این تعریف از دولت ملی دو مشکل اساسی اصطلاح دولت-ملت را برطرف می‌کند. چرا که اساسا برخی نظریه پردازان ملت را وابسته به‌دولت یا جزیی از آن می‌دانند و دیگر این‌که وجود دولت-ملت همگن بسیار نادر است، یعنی جایی که یک دولت برای یک ملت معین باشد و یا این‌که یک ملت در یک دولت معین وجود داشته باشد. (همان منبع٢٨)


هویت ملی

یکی از اصطلاح‌های مهم در زمینه مسائل ملی و قومی اصطلاح هویت ملی[۱٦] است که بخصوص توجه به‌آن در کشور‌های ناهمگون امروزی بسیار حائز اهمیت است. پیشرفت تکنولوژی و گسترش راه‌های ارتباطی باعث افزایش روند مهاجرت‌ها شده که این موضوع خود عاملی برای ناهمگونی هرچه بیشتر در بافت جمعیتی و قومیتی کشور‌ها شده است. مرز‌های هویتی که در گذشته بود نیز در هم شکسته شده و افراد با مقوله‌های هویتی بسیاری روبه رو هستند که می‌توانند خود را با آن‌ها معرفی کنند. این درحالی است که تاقبل از قرن ۱٨ و ۱۹ و همچنین اوایل قرن بیستم اصطلاحات دیگری همچون منش ملی، آگاهی ملی بکارگرفته می‌شد. ازنظر اسمیت هویت ملی "باز تولید و باز تفسیر دایمی الگوی ارزش‌ها، نمادها، خاطرات، اسطوره‌ها، و سنت‌هایی که میراث متمایز ملت‌ها را تشکیل می‌دهند و تشخیص هویت افراد با آن الگو و میراث و باعناصر فرهنگی اش". (همان منبع، ٣٠)


نمادپردازی قومی

نماد پردازی قومی پارادایمی با تاکید بر عوامل اجتماعی، فرهنگی وتاریخی است که بیشترین تاکید خود را بر عوامل ذهنی از جمله ارزش‌ها، اسطوره‌ها، خاطرات، نمادها ی مشترک می‌گذارد. این به‌معنی بی توجهی بر عوامل عینی نیست بلکه می‌خواهد از طریق عوامل ذهنی نام برده شده به‌ماهیت عوامل عینی دست پیداکند. در این پارادایم برخلاف پارادایم ابزار انگاری ویا مدرنیستی توجه فقط معطوف به‌نخبگان نیست. هرچند که در پارادایم ابزار انگاری بر نقش فعال نخبگان قومی و سیاسی تاکید می‌شود اما در نمادپردازی قومی این رابطه دوطرفه دیده می‌شود و بصورت از بالا به‌پایین نگریسته نمی‌شود. این نظریه پردازان برنقش فعال توده وتاثیری که بر روی نخبگان سیاسی وقومی می‌گذارند هم توجه می‌کنند. همچنین نمادپردازان قومی سعی می‌کنند که مسیر ناسیونالیسم را طولانی در نظر بگیرند. به این معنی که بسیاری از عوامل حاضر در عصر ما را به‌عوامل گذشته و پیشین گره می‌زنند و معتقدند هر تحلیلی بدون درنظر گرفتن عامل زمان را بی مایه و محتوا می‌دانند. آن‌ها از طریق نگاه به‌رابطه گذشته، حال وآینده به‌بررسی جایگاه اقوام وملت‌ها در طول تاریخ می‌پردازند. به این معنی که از نظر آن‌ها این هسته‌های قومی پیشین هستند که باعث پیدایش برخی ملت‌ها شده‌اند.

از نظر این پارادایم وجود ناسیونالیسم وملت منحصرا فقط به‌مدرنیته مربوط نمی‌شود بلکه آن‌ها بخشی از خانواده فرهنگی-قومی هویت‌هاوآمال جمعی هستند. آن‌ها همچنین شور و اشتیاق جمعی را برای فهم قومیت و ناسیونالیسم مهم می‌دانند و نسبت به‌آن یک تبیین تاریخی وجامعه شناختی ارائه می‌دهند. (اسمیت، ۱٣٨٣، ٨۵)

در نهایت آنچه که در این پارادایم مهم تلقی می‌شود توجه به‌عنصر زمان و مکان است. از این جهت که نماد پردازان قومی و بطور خاص آنتونی اسمیت در پی این هستند که بسیاری از موضوعات مطرح شده در مسیر قومیت، ملت وملی‌گرایی را با رویکردی تاریخی و توجه به‌گذشته آن‌ها تحلیل کنند. به همین خاطر اسمیت ناسیونالیسم، جنبش و ایدئولوژی را مربوط به‌دوران مدرن و وجود بسیاری از ملت‌ها را در دوران متاخر می‌بیند.


تاریخ پیدایش ناسیونالیسم

یکی از پدیده‌هایی که‌اندیشمندان مختلف بر سر مدرن بودن آن به‌اجماع رسیده‌اند پدیده ی ناسیونالیسم است. از این منظر آن‌ها ناسیونالیسم را محصول شرایطی که در طی دوره مدرن و بطور خاص از اواخر قرن ۱٨ با تجزیه لهستان، انقلاب آمریکا و در ادامه آن با انقلاب فرانسه اتفاق افتاد می‌دانند. بنابراین می‌توان گفت که ناسیونالیسم در این دوره تقریبا ۴٠ ساله شکل می‌گیرد و مرز‌های خود را به‌سایر نقاط اروپا گسترش می‌دهد. این روند بگونه‌ای بوده است که تمام نقاط جهان ناسیونالیسم را به‌طور همزمان اخذ نکرده‌اند به‌همین خاطر می‌توان این روند را از نظر زمان و مکان تحلیل و تقسیم کرد.

اسمیت در کتاب ناسیونالیسم :نظریه، ایدئولوژی، تاریخ به ‌٣ موج ناسیونالیسم اشاره می‌کند. نخستین موج بزرگ ناسیونالیسم‌ها در ازوپا باعث شکل‌گیری انقلاب ۱٨۴٨ آلمان شد. از جمله دستاورد‌های این انقلاب وحدت آلمان وایتالیا، ارتقای مجارستان در درون امپراتوری‌هابسبورگ بود. دومین موج ناسیونالیسم‌ها اواخر قرن ۱۹ در اروپای شرقی و شمالی ودرکشور‌هایی چون چک، اسلواکی، رومانی و برخی دیگر از کشور‌ها اتفاق افتاد. همزمان با این دوره ناسیونالیسم‌های کوچک در بیرون از مرزهای اروپا ودرکشور‌هایی همچون ژاپن، هند، ارمنستان و مصر اتفاق افتاد. سومین موج از ناسیونالیسم هم در اوایل قرن بیستم و در کشور‌های آسیایی وآفریقایی که عمدتا ناسیونالیسم‌های قومی بود بوجود آمد. این روند نشان می‌دهد که ناسیونالیسم تا اوایل قرن بیستم تقریبا در تمام نقاط جهان وجود داشته و اوج آن را می‌توان دراروپا که باعث بوجود آمدن نازیسم و نسل کشی جنگ جهانی دوم شد دید. از سوی دیگر هم در این زمان شاهد جنبش‌های ضد استعماری وآزادی بخش در آسیا و آفریقا هستیم. (اسمیت، ۱٣٨٣، ۱٢٣)


منابع ناسیونالیسم

اگر ناسیونالیسم را مجموعه‌ای از اندیشه و تفکر که باعث شکل‌گیری مرزهایی بین خود و دیگری یا به‌عبارتی هویت می‌شود باید دید که چه عواملی نقش مهمی در این زمینه دارند. یکی از مقوله‌هایی که باعث شکل‌گیری ناسیونالیسم می‌شود مذهب است. طبق اندیشه پارادایم مدرنیست‌ها این ناسیونالیسم است که باعث بوجود آمدن ملت‌ها شده است و اساسا ملت‌ها پدیده‌هایی مدرن هستند که مشروعیت خود را از ناسیونالیسم خود می‌گیرند. در حالی که‌اندیشه نمادپردازی قومی و بطور خاص اسمیت به‌این نگاه اعتقادی ندارد و معتقد به‌وجود ملت‌هایی قبل از ناسیونالیسم است. ملت‌هایی مانند ایران عصر صفوی علاوه بر زبان، اسطوره، ادبیات از طریق قدرت مذهبی مطابق با سیاست‌های خودشان تولید حس وطن خواهی وملی‌گرایی می‌کردند. این نمونه‌ای از نقض عدم وجود ملت‌هایی در دوران کهن است که نمادپردازان قومی و بویژه اسمیت طرفدار سرسخت آن هستند. اگر چه نمی‌توان به‌نقش نخبگان، نویسندگان، شعرا و. . . در ایجاد احساسات ناسیونالیستی بی توجه بود اما باید به‌نقش پر رنگ مذهب در ایجاد منش واحساسات ناسیونالیستی در میان توده‌ها توجه کرد. قدرت مذهب از آنجایی که روحانیون در مدت طولانی با توده در ارتباط می‌باشند و می‌توانند خوراک فکری برای آن‌ها تولید کنند بیشتر روشن می‌شود. در کنار مذهب باید به‌عواملی همچون محتوای فرهنگی عمیق، زبان و قومیت هم در ایجاد حس ناسیونالیستی توجه کرد.


افول یا گسترش ناسیونالیسم

ازنظر اسمیت مجموعه اتفاقاتی که در طول روند ناسیونالیسم(ازاواخر قرن ۱٨تا عصر حاضر)به عنوان یک پدیده ی مدرن رخ داده است به‌هیچ وجه باعث منزوی شدن تفکر ناسیونالیستی نشده است. نه تنها ما شاهد عدم گسترش ناسیونالیسم در نقاط مختلف جهان نبوده ایم بلکه گسترش ناسیونالیسم محصور در مرزهای اروپا نشده و نقاط مختلف جهان با آن دسته وپنجه نرم می‌کنند. برای روشن تر شدن این موضوع می‌توانیم به‌مجموعه تحولات در فرایند استعمار زدایی و جنبش‌های هویت بخش و استقلال طلبانه ی کشورهای مستعمره اشاره کرد که هر چه بیشتر بدنبال آشکار کردن هویت فرهنگی و در پس آن ایجاد دولت ملی با مرزهای مشخص بوده‌اند. این روند در کشور‌های آسیایی و آفریقایی شدت بیشتری گرفت و آن‌ها از طریق الگو‌های اروپایی سعی در ملت سازی کرده‌اند. این شرایط باعث ملت سازی‌هایی در میان گروه‌های قومی در اروپا شده است که آن‌ها هرچه بیشتر با بکارگیری از اسطوره‌ها ونمادهای کلاسیک اروپا سعی در استقلال فرهنگی و در شرایط ممکن استقلال سیاسی می‌کنند. این موضوع حتی در استقلال کشور‌های وابسته به‌اتحاد جماهیر شوروی سابق هم حکم می‌کند. با این شرایط حرف زدن از، از بین رفتن ناسیونالیسم سخنی بیهوده خواهد بود.

پیچیدگی این مسائل در میان پارادایم‌های مختلف و همچنین ادعای برخی نظریه پردازان مبنی بر افول ناسیونالیسم پرسش‌های دیگری را مطرح می‌کند.

    ۱-این‌که ما باید شاهد اضمحلال دولت-ملت‌ها باشیم یا خیر؟

    ٢-این‌که ما باید شاهد از بین رفتن هویت‌های ملی باشیم یا خیر؟

    ٣-این‌که ما باید شاهد از بین رفتن ایدئولوژی‌های ناسیونالیسم باشیم یا خیر؟

اسمیت به‌پرسش‌های بالا با توجه به‌رویکرد تاریخی خود پاسخ می‌دهد.

از نظر اسمیت این‌که بگوییم در عصر حاضر ما شاهد نابودی دولت-ملت‌ها هستیم خیالی خامی است که از پیش فرض‌های اقتصادی و سیاسی نشئت می‌گیرد. آن‌ها اشتباهاّ از بین رفتن مرزهای اقتصادی دولت‌ها را که ناشی از فرایند جهانی شدن[۱٧] است را متوجه نابودی دولت-ملت‌ها می‌کنند. از نظر آن‌ها نابودی این مرزهای اقتصادی باعث نابودی هویت فرهنگی[۱٨] و در نتیجه نابودی دولت-ملت‌ها است. اما اسمیت معتقد است که در جهان امروز کمتر کشوری وجود دارد که به‌معنای واقعی دولت-ملت باشد. افزایش مهاجرت‌ها باعث ناهمگونی ترکیب جمعیتی دولت‌ها شده است و اگر بخواهیم دولتی متعلق به‌ملت واقعی داشته باشیم باید دولتی که متعلق به‌یک گروه قومی است را مثال برنیم در حالی که این موضوع اینگونه نیست. در عصر جدید بدلیل گسترش تکنولوژی و راه‌های ارتباطی و در پی آن افزایش مهاجرت ما با دولت‌هایی مواجه هستیم که از یک گروه قومی اکثریت و در کنار آن‌ها با چندین اقلیت قومی تشکیل شده‌اند. بنابراین این روند به‌معنای نابودی دولت-ملت‌ها نیست بلکه ما با نوعی تغییر در کاربرد و شکل دولت‌ها روبه روییم. در طول دوقرن گذشته اکثر دولت‌های ملی با چالش‌های قومی ومذهبی مواجه بوده‌اند. اسمیت معتقد است که امروزه فرصت‌های بیشتری برای دولت‌ها در زمینه همگون سازی هویتی و از بین بردن شکاف‌های قومی وجود دارد. استفاده از ابزار وتکنولوژی‌های ارتباطی جدید، استفاده از امکانات آموزشی پیشرفته و. . . می تواند باعث ایجاد منش و هویت‌هایی متناسب با هویت‌های ملی شود. اسمیت از این جهت اندیشه مبتنی بر افول ونابودی دولت –ملت‌ها را رد می‌کند که این اندیشه ناشی از مفروضات سیاسی و اقتصادی است. از نظر اسمیت تغییر در کارکرد دولت‌ها بگونه‌ای بوده است که دولت‌ها هرچه بیشتر کارکرد فرهنگی اجتماعی خود را جایگزین کارکرد اقتصادی گذشته خود کرده‌اند. هرچند که امروزه بدلیل فرایند جهانی شدن ما با وابستگی‌هایی اقتصادی، شرکت‌های چند ملیتی، بنگاه‌های بزرگ اقتصادی روبه روییم اما این به‌معنی نادیده گرفتن کارکرد‌هاو تلاش‌های دولت‌های ملی برای حفظ استقلال هویت و دولت ملی خود نیست. دولت‌ها امروزه با فعالیت‌هایی در زمینه آموزش همگانی، برنامه ریزی‌های بهداشتی و ژنتیکی، سیاست‌های جمعیتی، برنامه‌های فرهنگی و ورزشی، محیط زیست و. . . در کنار ایجاد نظم از طریق قوانین بروکراتیک سعی در حفظ استقلال داخلی کرده است و هیچگونه خطری برای انقراض دولت‌ها نه تنها وجود ندارد بلکه مجموعه ی این فرایند‌ها باعث تقویت قدرت آن‌ها نیز شده است.


تکثر فرهنگی و هویت‌های مختلط

از نظر اسمیت هویت‌های ملی از پایین و به‌واسطه گروه‌های کوچک فرهنگی تهدید می‌شوند این در حالی است که دولت‌های ملی و بخصوص بخش سیاسی آن از طریق گروه‌های فشار سیاسی و سطحی از نخبگان مورد دستاویزی قرار می‌گیرند. . (اسمیت، ۱٣٨٣، ۱٦٨)

این نوع نگاه از پایین به‌بالای اسمیت یکی از عوامل مهم در نظریه ی وی بخصوص در اندیشه نمادپردازی قومی است که خود را از یک تحلیل نخبه گرایانه خاص رهانیده است. در دهه‌های اخیر با افزایش امکانات و پیشرفت تکنولوژی بخش اعظمی از جمعیت‌های جهان با مهاجرت‌هایی روبه رو بوده است. نتیجه این مهاجرت‌ها تغییر در ترکیب فرهنگی و جمعیتی کشورهای میزبان بوده که هر چه بیشتر باعث ناهمگونی وتکثر فرهنگی جمعیت آن‌ها شده است. به همین خاطر در این کشور‌ها دولت‌های ملی با مشکل یکپارچگی و وحدت ملی روبه رو شده‌اند. چالش هویتی در این وضعیت هرچه بیشتر خود را نمایان می‌سازد و معمولا هویت افراد دربرابر دیگری معنا پیدا می‌کند یا به‌نوعی خود در برابر دیگری تعریف می‌شود. بنابراین کمتر می‌توان کشوری را به‌یاد آورد که از یک جمعیت همگون برخوردار باشد. چالش‌هایی ناشی از مهاجرت افراد با فرهنگ‌های متفاوت، دولت‌ها را به‌فکر چاره‌ای برای حل این مشکلات انداخته است. یکی از آن رویکرد‌های که بسیاری از جوامع غربی بدنبال آن بوده‌اند سعی در پذیرش ناسیونالیسم مدنی تر و سرزمینی که حق مهاجران وپناه جویان را در کشور میزبان به‌عنوان یک شهروند محترم شمرده است. این وضعیت بگونه‌ای است که یک مهاجر را به‌چشم یک شهروند می‌بینند و حتی گاهی برای ایجاد هویت ملی از سنت فرهنگی آن‌ها هم بهره می‌برند. به همین خاطر اکثر ناسیونالیست‌ها بدنبال وحدت ملی، و به‌ندرت بدنبال یکسان سازی ملی هستند. منظور از وحدت ملی همان یکپارچگی و تعهد جمعی شهروندان به‌سرزمین، خاطرات، اسطوره‌ها، نمادهای جمعی است. از نظر اسمیت یک از راه حل‌ها برای مشکل هویتی متنوع در کشورهای متکثر فرهنگی ایجاد مجموعه‌ای از سنت‌ها، نمادها، خاطرات واسطوره‌های مشترک در میان اعضای یک جامعه است که اعضای یک جامعه هر چه بیشتر خود را نسبت به‌آن‌ها وفادار کنند.


سرچشمه‌های ملت

اسمیت معتقد به‌سه مسیر برای شکل‌گیری یک ملت است. نخستین راه برای ملت شدن ادغام دیوانسالارانه یا بروکراتیک است که متضمن تبدیل یک قوم اشراف سالار به‌یک ملت سرزمینی است. این طبقه اعیان چندان توجهی به‌انتقال فرهنگ خود به‌طبقات دیگر را ندارند مگر این‌که مجبور به‌اینکار شوند همانطور که امپراتوری روم غربی برای تامین مخارج جنگ خود مجبور به‌پذیرش طبقات دیگر شد. این حرکت باعث شد که طبقات متوسط شهری و در ادامه طبقات پایین جامعه از جمله کارگر به‌فرهنگ والای جامعه که در دست طبقات اشراف بود علاقمند شوند. این روند باعث نوعی از هویت ملی برمبنای هویتی مدنی و همه گیر شده بود که از ملی‌گرایی سرزمینی تغذیه می‌شد. دولت دیوانسالار با گسترش مرزهای خود از طریق جنگ سعی در گسترش ملت خود با تزریق فرهنگ اشرافی خود به‌تمامی اقشار تحت پوشش خود می‌کرد. دومین نوع ملت سازی را اسمیت بسیج بومی نام گذاری کرده است. به اینصورت که معمولا یک قوم مسلط و مردمی از طریق اندیشه روشنفکران بومی به‌یک ملت مبتنی بر اندیشه و فرهنگ قومی خود تبدیل می‌شد. این روشنفکران قومی با اقتباس و بازسازی یک تاریخ قومی از اسطوره‌ها ونمادهای قومی گذشته خود که بیشترین اشتراک را داشته باشد سعی در بازگشت به‌گذشته قومی خود و ایجاد هویت ملی جدید مبتنی برگذشته قومی خود می‌کردند. اسمیت سومین نوع از ملت سازی را مربوط به‌جوامع مهاجر پذیری همچون آمریکا، کانادا واسترالیا می‌داند. آن‌ها به‌دلیل وجود فرهنگ‌های جدید ومتکثر در مرزهای خود تصور چندگانه‌ای از ملت دارند. این نوع از جوامع یک الگوی مدنی تری برای ملت سازی بکار می‌گیرند که بیشترین احترام را برای حقوق افراد مهاجر به‌عنوان یک شهروند قائل باشند. (اسمیت، ۱٣۹۱، ٣٦۹)


نقدی بر اسمیت

همانطوری که اسمیت خودش در تعریف ملت به‌مشکل بودن تعریف این مفهوم اشاره کرد و معتقد بود که ملت از جمله مفاهیمی است که بر سرتعریف آن اشتراک کمی وجود دارد خود نیز بر سر تعریف ملت گرفتار این موضوع شده است. یکی از نقد‌هایی که به‌اسمیت می‌شود بخاطر تعریف او از مفهوم ملت است. منتقدین معتقدند که وی در تعریف مفهوم ملت برخی ویژگی‌های مربوط به‌دولت را در تعریف خود از ملت وارد کرده است بطوری که ما شاهد این هستیم که ویژگی حقوق رایج قانونی و وظایف برای همه اعضا که متوجه دولت می‌شود در تعریف او از ملت وارد شده است. این به‌معنی تداخل در تعاریف اسمیت از مفاهیم ملت و دولت است. به عبارتی دیگر اسمیت در تفکیک برخی ویژگی‌های دولت و ملت ناتوان بوده است. همچنین در تعریف از ملت اسمیت به‌اقتصاد مشترک تاکید می‌کند، در حالی که این مفهوم کمی مبهم می‌باشد. ابهام از این جهت که خواننده نمی‌داند که منظور از اقتصاد مشترک مخصوص مرزهای داخلی یک دولت است یا می‌توان از اقتصاد خارجی هم بهره برد. نقد دیگری که می‌توان به‌رویکرد نمادپردازی قومی اسمیت وارد کرد این است که اسمیت در آن فقط و فقط به‌جنبه‌های فرهنگی ملل توجه نشان داده است در حالی که از جنبه‌های سیاسی ملت‌ها که نقش مهمی در تاریخ ملت‌ها وهمچنین در پرداختن به‌مقوله ناسیونالیسم، ملت‌ها ودولت‌ها دارند بی توجه بوده است. بنابراین می‌توان گفت که اسمیت به‌راحتی عوامل سیاسی را در تعریف و تحلیل مسائل ناسیونالیسم و ملت که مفاهیمی کلیدی در مباحث سیاسی هستند نادیده گرفته است.


نتیجه‌گیری

در مجموع آنچه که در این نوشتار ما به‌بدان پرداخته‌ایم جایگاه متمایز یک پارادایم جدید در حوزه‌ی بررسی مسائل قومیت، ملت و ملی‌گرایی توسط آنتونی اسمیت است که با نگاه خاص خود که به‌نمادپردازی قومی مشهور است سعی در تحلیل این مسائل کرده است. رویکرد تاریخی و فرهنگی وی به‌ریشه‌های ملت‌ها باعث شده برخی پایه‌های تفکرات مدرنیستی را متزلزل و اندیشمندان و علاقمندان به‌این حوزه را مورد بازنگری در اندیشه‌های خود قرار دهد. این رویکرد هرچه بهتر به‌تلاقی نظریه و مصداق‌های تاریخی اهمیت می‌دهد و در شناخت هر چه بهتر ملت‌ها و ملی‌گرایی تلفیق این دو را مهم می‌داند. در زمینه شناخت ملت‌ها به‌عنوان ملت‌هایی که ریشه در گذشته‌های خود دارند مثال‌هایی تاریخی از ملت‌های ایران، مصر ویونان به‌میان می‌آورد و نظریه خودرا هرچه بیشتر با مصداق‌های تاریخی قوت می‌بخشد. استاد بازنشسته ناسیونالیسم مدرسه اقتصاد وعلوم سیاسی لندن به‌خاطر نقد‌هایی که بر اندیشه‌های موجود در راه شناخت مباحث ملت و ملی‌گرایی وارد کرده است از جایگاه بالایی در این حوزه برخوردار است. اسمیت به‌خوبی توانسته نقاط مبهم در ارائه ی تعاریف مفاهیم اندیشمندان مدرنیسم و ازلی‌انگار را‌شناسایی و دست به‌تعاریف مجدد و نسبتا جامعی از آن‌ها بزند. هرچند در این مسیر نقدهایی هم به‌وی وارد است. اسمیت را می‌توانیم در زمره یکی از اندیشمندان مهم در زمینه تحلیل‌های انسان شناختی به‌شمار بیاوریم چرا که به‌یکی از مباحث مهم در رشته انسان‌شناسی تحت عنوان قومیت توجه‌ای ویژه دارد. بنابراین می‌توان از اندیشه اسمیت که بسیار نزدیک به‌انسان‌شناسی است برای درک بهتر مسائل قومی و ناسیونالیستی بهره برد.


[] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.


[] پی‌نوشت‌ها

[۱]-


[] جُستارهای وابسته




[] سرچشمه‌ها

مرتضی تجری، مروری بر اندیشه آنتونی اسمیت، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ؛ برگرفته از منابع زیر:

□ اسمیت، آنتونی دی، ناسیونالیسم، نظریه، ایدئولوژی، تاریخ، ترجمه منصور انصاری، تهران: انتشارات تمدن ایرانی، ۱٣٨٣.
□ اسمیت، آنتونی دی، ناسیونالیسم و مدرنیسم: بررسی انتقادی نظریه‌های متاخر ملت و ملی‌گرایی، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: انتشارات ثالث، ۱٣۹۱.
□ اسمیت، آنتونی و‌ هاچینسون، جان، ملی‌گرایی، یونسی، مصطفی و مرشدی‌زاد، علی؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱٣٨٦.
□ اسمیت، آنتونی دی «فرهنگ، اجتماع و سرزمین: سیاست قومیت و ناسیونالیسم»، ترجمه نورالله قیصری، فصلنامه مطالعات ملی، شماره ۴، تابستان، ۱٣٧۹، صص ۱٧٧ تا ٢۱٢.
□ احمدی، حمید، «قدمت ملت‌ها آنتونی اسمیت»، فصل‌نامه مطالعات ملی، سال دوازدهم، شماره ۱، ۱٣۹٠، صص ۱٧۱-۱٧٨.
□ اسمیت، آنتونی دی، «منابع قومی ناسیونالیسم»، واحد ترجمه، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۱، بهار ۱٣٧٧، صص ۱٨٣ تا ٢٠٦.
□ Smith, Anthony D. (1991) The Ethnic Origins of Nations, Wiley-Blackwell
□ Smith, Anthony D. (2004) The Antiquity of Nations, United Kingdom: polity press.
□ Smith, Anthony D (2000) Myths and Memories of the Nation, United Kingdom: Oxford University Press.
□ Frödin, olle (2003) D. Smith Revisited in Light of the Relational Turn; Department of Sociology, Lund University.
□ GUIBERNAU, MONTSERRAT (2004) Anthony D. Smith on nations and national identity: a critical assessment, Nations and Nationalism, 10 (1-2): 125-141.