۱۳۹۰ تیر ۲۱, سه‌شنبه

کیش گنوسی و عرفان مانوی

از: دکتر ابوالقاسم اسماعیل‌پور[۱]


فهرست مندرجات



كیش گنوسی یا Gnosticism در زمره مكاتب مهم دینی - عرفانی صدرِ مسیحیت است. در این جستار، مكاتب مهم گنوسی سده‏های دوم و سوم میلادی مورد تحلیل قرار می‏گیرد. مكاتب گنوسی عمدهٔ مبتنی بر آراء عارفان صدر مسیحیت، مانند: شمعون مُغ، والنتین، مرقیون و بازیلیدس است. صبغه عرفان در ادبیات هرمسی و در كیش مندایی، صبّی یا مغتسله مكمل تحلیل كیش گنوسی است.

موضوع تازه‏ای كه در این مقاله مطرح می‏شود، طرح عرفان مانوی است كه از دل كیش گنوسیِ صدر مسیحیت برآمده و در سده سوم میلادی، روشنفكران دینی شرق (پیروان دیناوریه در خراسان) و نحله‏های دینی - عرفانی غرب (آسیای صغیر، سوریه و مصر) را سخت تحت تأثیر قرار داده است. بن مایه عرفانی مانویت، عبارت است از: هبوط روح از عالم نور به این جهان. در این مكتب، رسالتِ انسان، آزاد كردنِ پاره‏های روح علوی محبوس در پیكر مادی، رستگار شدن روح و پیوستن به جهان نور است.


[] مقدمه

ظهور مانویت در سده سوم میلادی، در پهنه فرهنگ بشری جلوه‏ها و بازتاب‏های چند گانه و گسترده داشته است، بطوری كه تأثیرات این باور را، در ابعاد دینی، عرفانی، اجتماعی، فرهنگی، هنری و ادبی می‏توان مشاهده كرد. به گمان نگارنده، مهمترین و دیرنده‏ترین بازتاب مانویت همان بعد عرفانی آن است كه در عرفان ایرانیِ بعد از اسلام نیز مؤثر افتاد و هنوز هم به عنوان نگرشی عرفانی قابل توجه است.

مانویت در بُعدِ دینی، به گونه كیشی فراگیر، در سده‏های سوم تا نهم میلادی عرض اندام كرد و گستره جغرافیاییِ وسیعی را فرا گرفت كه از سمت شرق، تا چین و از سمت غرب، تا بیزانس و روم امتداد داشت و بعدها تا قرون وسطی به صورت فرقه‏های پراكنده، در ایران، سوریه، مصر، افریقا، بلغارستان، یوگوسلاوی و فرانسه به حیات دینی خود ادامه داد. اما آنچه امروز از جنبه تشكیلات دینی مانویان باقی مانده، چندان چشمگیر نیست و اهمیت آن، بیشتر از لحاظ تأثیر گذاری عرفانی، اسطوره‏های هنری و ادبی است.

بنابراین، آنچه امروزه برای ما ایرانیانِ آغاز هزاره سوم حائز اهمیت است و درس‏آموز خواهد بود، بعدِ دینی كیش مانی نیست، بلكه بعد اسطوره‏ای، عرفانی و هنریِ آن است. در این‏جا ضمن بررسی ریشه‏های عرفان گنوسی، به جنبه‏ی عرفانی - اسطوره‏ای مانویت اشاره خواهیم داشت و تأثیر آن را بر فرهنگ، هنر و ادبیات ایرانی بررسی خواهیم كرد.


[] عارفان بزرگ صدر مسیحیت

عرفان مانوی ریشه در كیش گنوسی (Gnosticism) دارد و به راستی گسترنده باورهای گنوسی است. پایه گذارانِ كیش گنوسی مانند شمعون مُغ، (Simon the Magus) مرقیون، (Marcion) بازیلیدس (Basilides) و والنتین (Valentinus) در سده‏های دوم و سوم مسیحی هرگز مدعیِ نهاد دینیِ گسترده‏ای نبودند. آنان روشنفكران دینیِ صدرِ مسیحیت بودند كه بیشتر به نواندیشیِ دینی - عرفانی نظر داشتند تا ادعای پیامبریِ نو ظهور كه جهان را پر از عدل و داد خواهد كرد. اما، مانی كه در میان جامعه مَندایی - گنوسیِ سده سوم پرورش یافته بود، ادعای پیامبری و جهان گستریِ كیش خود را در سر داشت و تا حدی نیز به این ادعا جامه عمل پوشاند. ولی گذر تاریخ سرانجام ثابت كرد كه مانویت فی نفسه باوری نواندیش و عرفانی در صدر مسیحیت بوده است. با این وجود، چندین قرن به صورت تشكیلات دینیِ وسیعی درآمد، ولی سرانجام در بعد تشكیلات دینی شكست خورد و از نو به صورت مكتبی عرفانی درآمد و به حیات خود ادامه داد. آشكار است كه شناختِ ریشه‏های عرفان مانوی، مستلزمِ كاوش در آراء عرفانیِ نخستین پایه گذارانِ كیش گنوسی است و ما در این جا به اختصار به آن خواهیم پرداخت.

شمعون مُغ نخستین گنوسی یا عارف مسیحی، اهل شو مِرون و معاصر حواریون حضرت مسیح بود كه خود را صاحب "روح خداوند" یا "قدرت عظیم خداوندگار" می‏دانست. او زنی را به‏نام هلنا (Helena) در روسپی خانه شهرِ صور یافته بود و همیشه همراه خود می‏برد و می‏گفت كه این زن روحِ هبوط كرده از آسمان است و در این جهانِ پستِ مادی اسیر است. اما شمعون همه‏جا عنوان می‏كرد كه هلنا را نجات بخشیده است.[٢]

شمعونیان معتقد بودند كه "خداوند نیروی واحدی است كه به "دو جهانِ" زیرین و زبرین بخش گردیده است. او زاینده خویش است و خود را رشد می‏دهد. او خود را می‏جوید و می‏یابد، مادر و پدر خویش است...، او یكی و ریشه همه است. این وجود یكتا، بوده و هست و خواهد بود. او برفراز، در قدرتِ زاده نشده خویش است، در پایین در جویبارها (یعنی در جهانِ مادی) در صُوَر ظهور دارد، و در فراز با قدرت بیكرانِ ملكوتی به‏سر می‏برد تا صورتِ وی به كمالِ مطلق برسد." (بهار: ۱۴۱)

بدین گونه، نخستین نگرشِ عرفانیِ صدرِ مسیحیت[٣] بیشتر بر ریشه واحد قلمروِ روح و جاودانگیِ آن تاكید داشت و روح ازلی بعدها همچون هلنا هبوط می‏كند و در این جهان پستِ مادی اسیر می‏شود. غربت گنوسیان، در واقع همان غریبـگیِ روح ازلی، در این جهـانِ خاكی اسـت. البتـه این بـدان معنـا نیسـت كه خداونـد ازلی هبـوط می‏كنـد، بلكـه عنصـر ازلی، وجـودِ مادینـه‏ای از خـود بـرون می‏زایـد به‏نـام اپی‏نوئیـا (Epinoia) (= تفكر) و هموست كه به عنوان پاره‏ای از وجود ازلیِ خداوند بر این جهان هبوط می‏كند. او همان مادرِ آسمانی است كه فرشتگانی زاد. اما این فرشتگان از وجود پدرِ آسمانی خود بی‏خبر بودند. پس مادر آسمانیِ خود را به زمین فرو كشیدند و محبوس كردند. اما شمعون او را كشف كرد و نجات داد. پس، هر كه به عرفان شمعونی گرایش می‏یافت، معتقد بود كه با شناخت این روح با وجودِ ازلیِ هبوط كرده، نجات خواهد یافت. رسالت او در این جهان، آزاد كردنِ روح ازلی است. هر كه روح علویِ خویش از تن رها كند، به گنوسیس (Gnosis) (معرفت) دست خواهد یافت و گنوستیك (Gnostic) (عارف، شناسا) خواهد شد.

به‏زعمِ شمعون، هر عارف می‏تواند به‏شكل روح‏القدس در این جهان پدیدار شود و درباره اصلِ آسمانیِ خود سخن گوید و آدمیان را به سرچشمه ایزدیِ خود رهنمون گردد. در نتیجه به‏نظرِ شمعون معرفت یافتن به تبار آسمانیِ روح شرط رستگاری است، نه پرهیزگاری و تقوا.

والنتین، یكی از عارفان بزرگ سده دوم میلادی، در حدود ۱۰۰ م. در مصر زاده شد و در سـال‏های ۱۳۵-۱۶۰ م، در روم به تعلیـم پرداخـت. بعد به اسـكندریه رفـت و حـدود ۱۸۰ م، در همـان‏جـا در گذشـت. پژوهنـدگان گمـان می‏برنـد كه انجیـلِ حقیقـت (Gospel of Truth) نوشته اوست. این اثر در متون بازیافته نجع حَمادی آمده است:

"انجیلِ حقیقت، شادمانی است برای آنان كه از پدرِ حقیقت، فیض معرفتش را دریافته‏اند، به واسطه قدرت كلامِ او كه از بهشت فراز آمده است، آن كه در تفكر و اندیشه پدرِ آسمانی است." (--> ۲۱: ۳۷-۳۲)

انجیل حقیقت از آن رو «انجیل شادمانی» خوانده شده كه برای كسانی كه به معرفتِ پدرِ آسمانی دست یافته‏اند، شادی آور است. به پاسِ همین عرفانِ رستگاری بخشنده است كه عارف به شادی و كمال دست می‏یابد.

والنتین به موجودی ازلی و بیكرانه اعتقاد داشت كه ناشناخته مانده بود. این نیای ازلی چهار قوه بی‏كرانگی، تفكر، عقل و حقیقت را آفرید. از این چهار عنصر پدر و مادرِ همه چیز و همه كس پدید آمدند. كمال و سوفیا نیز واپسین آفریده او بودند. از میان این آفریده‏های مینویی، تنها عقل بود كه خدا، یا نیای ازلی را می‏شناخت. پس، عقل خواست كه به دیگر آفریده‏ها نیز خداوند را بشناساند. در این میانه، سوفیا نه تنها به شناخت خداوند نایل نشد، بلكه به شهوت و عشق در غلتید، او هماره آرزو داشت كه به معرفت دست یابد. آرزویی محال كه او را به قعر بی كرانگی در افكند. قدرتی آسمانی او را نجات داد، شهوت را از او دور كرد و او را به بهشت فراز آورد. اما اندوهِ نشناختنِ خداوند در سوفیا ماند و باز گمراه شد. اندوه و گمراهیِ سوفیا همه را مبهوت و مقهور كرد. همه اندیشیدند كه آیا راه نجاتی خواهد بود؟

آنگاه مسیح و روح‏القدس به پیدایی آمدند. آنان وظیفه نجات سوفیا و برقراری آرامش را سرلوحه كار خویش قرار دادند. مسیح گنوس (معرفت) را به ارمغان می‏آورد و عیسی، زاده دیگر آسمانی، وظیفه نجات بخشی را بر عهده دارد.

جهانِ مادی در نظر والنتین به دست سوفیای زیرین آفریده می‏شود. سوفیای زیرین بازمانده همان سوفیای گمراه است كه به روشنی و كمال دست نیافت و به معرفت نرسید. آدمیان و همه موجودات مادی از اصل آسمانیِ خود بی‏خبرند و در جهان مطلق به‏سر می‏برند. اما روح پنهان نهاده شده در آن‏ها می‏تواند شكوفا شود و به معرفت رسد. (بهار: ۱۵۴-۱۶۰؛ --> ۱۸: ۳۷-۳۲)

باز می‏بینیم كه در مكتب عرفانیِ والنتینی نیز، با همه روایات اسطوره‏ایش سخن از دربند شدنِ روح در تنِ مادی است و نجاتِ روح شرط اصلیِ رستگاری است. آنچه كه در نگرش شمعونی "هبوط روح" خوانده می‏شود، در نگرشِ والنتینی "دربند شدن و گمراهیِ روح" از اصل آسمانی ِ خویش است.

مرقیون، عارف دیگر صدرِ مسیحیت، اهل آسیای صغیر بود و دیدگاهی نوین در عرفان داشت. او بر عكس دو پیش كسوتِ خود، شمعون و والنتین، كه مكتبشان شالوده‏ای اساطیری داشت، مكتبی نو در عرفان پدید آورد و انجیلی تازه نوشت كه به نام او، انجیلِ مرقیون (--> ۱۷) معروف است. مرقیون ایمان را راه نجات می‏دانست و تاكیدی بر این نظرگاه رایج گنوسیان نداشت كه می‏گفتند گنوس یا معرفت شرطِ نجات است. اما آنچه كه او را در شمارِ گنوسیانِ طراز اول قرار می‏دهد، نه این باور، كه اعتقاد اوست به دو خدا، نخست خدای بزرگ و ناشناخته‏ای كه بسی در دوردست‏ها، فراسوی آسمان‏ها به‏سر می‏برد و اصلاً در كار آفرینش این جهانِ پست مادی دخالت ندارد، دوم خدای جهان آفرینی كه این عالمِ خاكی زاده اوست. خدای ناشناخته پدرِ عیسی مسیح است و هر كه بدو شناسا شود، رستگار و جاودانه گردد. اما روح با خدای ناشناخته كاملاً بیگانه است، حتی وقتی كه نجات می‏یابد، از درك او عاجز است. عیسی مسیح روح انسان‏ها را از این جهان مادی نجات می‏دهد. پس، مسیحِ مرقیون نه مسیحی زمینی كه مسیحی آسمانی و منجی انسان‏هاست.

به‏گمان مرقیون، رستگاری از راه ایمان و به واسطه فیض الهی میسر است. منجی معرفت باطنـی را نمی‏آمـوزد، او اصـلاً تعلیـم نمی‏دهـد یا هدایـت نمی‏كنـد، بلكه به مؤمنـان فیـض می‏بخشـد كه میـان خـدای ناشـناخته و خـدای جهـان مـادی، آن نخسـتین را برگزیننـد. (--> ۱۸: ۳۷-۴۱؛ ۱۷)

بازیلیدس، عارف دیگر سده دوم میلادی، در حدود سال‏های ۱۱۷ تا ۱۶۱ می‏زیست. او از اسكندریه برخاست كه ملتقای فرهنگیِ شرق و غرب بود. بازیلیدس نیز مانند مرقیون، به خدای ناشناخته اعتقاد داشت، اما او را به صورت خداوندگاری شخصی می‏پنداشت. او تحت تأثیر انجیل جعلیِ یوحنا بود و می‏گفت كه خدای ناشناخته نطفه همگانی یا آشفتگیِ نخستین را از هیچ آفرید. عناصر آسمانی به بالا گریختند، اما تنها روح انسان بر جای ماند.

بازیلیدس معتقد بود كه عیسی مسیح در هنگام تعمید در رود اردن به گنوس (معرفت) دست یافت و نخستین نمونه مینوییِ گنوسیان (عارفان) شد. انسانها به واسطه او از گوهر درونی خود، روحِ در بند، آگاه می‏شوند و با كسب معرفت به بهشت رهسپار خواهند شد. (الیاده: ۳۳-۳۲)

كارل گوستاو یونگ نوشته‏های كتاب هفت خطابه برای مردگان Seven Sermons to) (the Dead را به بازیلیدس نسبت داده است. معروف است كه بازیلیدس بیست و چهار كتاب در تفسیر انجیل نوشته است. خود نیز انجیلی داشت كه آن را «معرفت امورِ فراجهانی» می‏خواند و بر پایه تعالیم ماتیاس (Mathias) (از مریدان مسیح كه پس از خودكشیِ یهودای خائن، جای او را گرفت تا دوازده حواری كامل شود) نگاشته شده بود.

بازیلیدس به شاگردان خویش می‏آموخت كه باید خود را وقف دستیابی به "معرفت" كنند و آنان را به پنج سال سكوت وا می‏داشت و معتقد بود از هر هزار نفر، فقط یك تن می‏توانست سفر عرفانی را تكمیل كند و به "گنوس" برسد. میان عقاید عرفانیِ بازیلیدس و عرفان بودایی - هندو اشتراكاتی یافته‏اند، از جمله، روند تكوین جهان و آفریده شدنِ جهان از هیچ، در این آموزه‏ها، یكی است.

به‏نظر بازیلیدس نیز، خدای جهان آفرین از وجود خدای ناشناخته و از قلمرو اَبركیهانی ناآگاه است. این غفلت در وجود انسانها نیز هست. او معتقد است كه همه چیز از جهان پست به اقلیم اعلی می‏گراید، اما برای این گرایش و از میان بردن غفلت روح آدمیان، گنوس باید از آسمان نازل شود. این گنوس بنا به باور بازیلیدس، همان انجیل است. عیسی تجسم زمینی اشراق عظیم است. این اشراق، همان گنوس یا معرفت است كه عیسی آن را برای آدمیان به ارمغان آورده است. بدین گونه، "شعله الهی" مكنون در وجود انسان زبانه خواهد كشید. هر كه بدین مرتبه دست یابد، گنوستیك، عارف و شناسا خواهد شد.

رستگاری در نزد عارف، همانا جداییِ روحِ نامیرا از روحِ میرا و از تن مادی به واسطه تطهیر است. هر كه فراسوی وجود خویش را دریابد، رستگار شود، یعنی به خداوندِ ماورای وجود رسد. (--> ۱۸: ۴۱-۴۷)


[] صبغه عرفان در ادبیات هِرمِسی

افزون بر اندیشه‏های عرفانی عارفان بزرگ صدر مسیحیت، سده سوم میلادی انباشته از نوشته‏های هرمسی است كه صبغه پررنگ عرفانی دارند. هرمس در اصل نام خدایی یونانی و پیام آور خدایان است. در مصر روزگار سلطه یونانی نیز هرمس را با توث (Thoth) خدای مصری یكی دانستند. اما نوشته‏های هرمسی كه در سده‏های دوم و سوم میلادی عمدهٔ در اسكندریه مصر به زبان یونانی به رشته تحریر در آمده‏اند، عبارتند از نوشته‏های عرفانی كه به شخصیتی افسانه‏ای به نام هرمس تریس مجیستوس (Hermes Tris- megistus) (یعنی هرمس سه بار بزرگتر) نسبت داده‏اند. (--> ۲۲)

نوشته‏های هرمسی شامل رساله‏ها و مباحثاتی هستند كه عمدهٔ جنبه گنوسی دارند. یكی از معروف‏ترین این رساله‏ها، پویی ماندرس (Poimandres) (شبان آدمیان) نام دارد كه روایاتش در باب تكوین جهان و انسان درونمایه‏ای گنوسی دارد. در این رساله آمده كه راوی سرچشمه‏های كیهان، زمین و سرنوشت او را طی مكاشفه‏ای دیده است. این مكاشفه به‏واسطه "شبانِ آدمیان" یا "عقلِ قدرت مطلق" میسر شده است.

ویژگی دیگر این رساله عرفانی این است كه خدای متعال و خدای آفریننده جهان مادی، در تقابل با یكدیگر نیستند، بلكه جهان مادی جنبه ناقص وجود به شمار می‏رود و نشانی از انزجار و تنفر نسبت به جهان مادی در آن نیست. پس، به سیر عرفانی - فلسفی متفاوتی در اسكندریه بر می‏خوریم، در آنجا به ثنویت نور و ظلمت قائلند. (--> ۱۸: ۷۶-۷۷)

در رساله هرمسی پویی ماندرس آمده است كه "در آغاز در همه عالم روشنی بود، آرام و شادی بخش، سپس در پایین تاریكی پدید آمد كه وحشت آور، تنفرانگیز و سخت در هم پیچیده مانند ماری بود. آن گاه این تاریكی طبیعتی مرطوب یافت، سخت به حركت درآمد و از آن دود برخاست و صداهایی نامشخص بلند شد، گویی صدای شعله‏های آتش بود .از سوی دیگر، از جهان روشنی، كلام مقدس (Logos) در همه طبیعت پیچید و آتش نیالوده از درون طبیعتِ مرطوب فراز آمد، كه آتشی سبك، تیز و پویا بود و هوا، كه خود سبك بود، آن شعله‏های آتش را دنبال كرد و تا بدان جا كه آتش به دور از زمین و آب برخاسته بود، برفت، گویی فرازِ آب و خاك معلق بود، در آن پایین، آب و خاك فرو ماندند و بر اثر نَفَس كلام، كه بر فراز ایشان قرار داشت، به جنبشی پر سروصدا در آمدند." (بهار: ۱۵۱-۱۵۰)

منظور از روشنی، همان خدای مطلق است. طبیعتِ مرطوب همان تاریكی، و كلام مقدس، پسر خداوند است. پس هنگامی كه انسان كلام مقدس را بر زبان آورد، عارف و شناسا گردد.

از خدای مطلق یا عقل كل، انسان نخستین آفریده شد. هموست كه خدای مطلق آسمانی را به جهانیان می‏شناساند. در واقع، معرفت به واسطه اوست كه بر آدمیان كشف می‏گردد. این انسانِ ازلی، مذكر بود و طبیعتِ بكر نیز، مؤنث، هر دو به یكدیگر عشق ورزیدند و با هم آمیختند.

پس، انسان "به یاری عقل می‏تواند دریابد كه به جهانِ بی مرگی تعلق دارد و علت میرندگی او، عشق به طبیعت است، همان عشقی كه انسانِ نخستین را به آمیزش با طبیعت كشاند. هر آن كس كه این آگاهی را دریابد، به سعادت می‏رسد." (همان: ۱۵۳)


[] عرفان مَندایی

مَندا (Manda)، واژه‏ای از زبان آرامیِ شرقی به‏معنای "دانش، آگاهی و معرفت" است و به‏یك معنا، برابر نهادِ "گنوس" است. اما كیش مندایی در شمارِ كیش‏ها و مكتب‏های گنوسی است. منداییان را صابئین نیز خوانده‏اند و آنان را با فرقه مغتسله پیوند داده‏اند. در حالی كه سه نحله مستقل، اما مربوط به‏هم، به‏شمار می‏روند. صابئین، كه در قرآن مجید سه بار ذكرشان رفته است، (ر.ك: بقره / ۶۲؛ مائده / ۶۹؛ حج / ۱۷) ستاره‏پرستانِ حرّان بودند. مغتسله نیز فرقه‏ای مستقل بودند كه اساسی‏ترین آیین‏شان غسل تعمید بود. اما منداییان پیرو حضرت یحیی بودند كه تعمیددهنده حضرت مسیح بود. مندایی‏ها در سده نخستین میلادی از شرق اردن به حرّان - مرز میان تركیه و سوریه - كوچیدند و تا جنوب بابل پیش رفته بودند. آنان اكنون در كرانه‏های رود در خوزستان و جنوب عراق زندگی می‏كنند. كتاب مقدس منداییان، گنزا ربّا (Ginza Rabba: گنج عظیم) است و به دو بخش گنزای راست و گنزای چپ تقسیم می‏شود. كتاب‏های شش گانه‏ای نیز دارند كه عبارت اند از: ۱- ادراشااد یحیی (تعالیم یحیی) ۲- قُلِستا (مجموعه قوانین) ۳- انیانی (نمازها و نیایش‏ها) ۴- سیدرا اد نشماتا (كتاب روان آدمی) ۵- اِسفر مَلوشی (دینی یا نجومی) ۶- سیدرا اد مَصَوتّا (كتاب تعمید) (ر.ك: فروزنده: برنجی؛ --> ۱۵: ۱۶)

بنیاد اندیشه مندایی همان دو بُن نگری یا ثنویت است. دو گوهر روح و ماده از آغاز آفرینش باهم در ستیزند. اساطیر مندایی بیشتر درباره اقلیم ازلیِ نور، آفرینش زمین وانسان، سفرِ بازگشتِ روح به سرچشمه سرزمینِ نور است. (الیاده: ۹۵)

خدای بزرگ نورانی و روحانی در كیش مندایی، حَیی با حیات اعظم نام دارد كه برابر نهاد زروان در كیش مانی است. او همسری دارد به نام كنزالحیات (گنج زندگی)، كه با او در كنار موجودات اثیری در بهشت برین می‏زید.

یكی از این موجوداتِ اثیری، پتاهیل (Ptahil) آفریننده جهان مادی و انسان است. روحِ علوی را در نهاد انسان می‏نهند و معرفت را بدو می‏آموزند. انسان از طریق همین معرفت است كه روح و روح القدس را در می‏یابد و باید روح را از قفس آزاد كند. زمان و فضا دیوی و اهریمنی اند. در عین حال، نجات بخشان و راهنمایان آسمانی میان آسمان و زمین تردد می‏كنند تا دستگیر رهروان باشند.

دوزخ میان زمین و جهان روشنی، قرار دارد، و همچون گذرگاهی سخت برای آزمایش ارواحِ نجات یافته است. دیوانی هستند كه نگاهبان برزخند و گاه پادافراه دهنده و آزمون كننده‏اند. (همان: ۹۸-۹۶؛ --> ۱۸: ۵۰-۵۲)

عرفان مندایی، همچون عرفان مانوی، مبتنی بر ستیز نور و ظلمت و رهایی نور یا روح از چنگال ظلمت است. در كتاب مقدس منداییان، گنزا رَبّا، بر دوری از جهان ظلمت تاكید شده است. پرهیز از ظلمت به معنای گِرَوش به نور، نیكی و زیبایی است. رهروِ مندایی همیشه در ستیز با نیروهای ظلمانی و پلشت است و سعی می‏كند كه در كنار فرشتگان نور قرار گیرد.

غسل و تطهیر، نقش مهمی در كیش مندایی دارد و دارای دو وجه جسمانی و روحانی است. جنبه روحانیِ غسل نمادین است و بر تطهیر روح و روان تاكید دارد:

"نور آب را دید كه نیكوست و در آن ساكن گشت؛ رودها و نهرها را جاری ساخت و زندگی از او بود. آب جاریِ نورانی از شمال می‏آمد و گناه از آدم و فرزندانش را می‏شست و به جنوب می‏برد." (فروزنده: ۲۲۱)

رهرو مندایی با آیین غسل و خواندنِ نیایش‏های عرفانی درباره زیبایی و شكوه جهانِ نور، عظمتِ خدای بزرگ، فرشتگانِ نگهبانِ آبهای روان و بهشت نور، به كمال می‏گراید و از این رهگذر است كه عارف و شناسا می‏گردد.

فرشته عرفان مَندا ادحیی نام دارد. او را در نیایش‏ها فرا می‏خوانند تا رهنمای انسان به اقلیم نور باشد. مراحل سیر و سلوك عارفانه مندایی عبارتند از: آگاهی از آیین‏ها و احكام و عمل به آن‏ها، احساس حضور در پیشگاه جهان نور و آگاهی از خطرات جهانِ ظلمت، و وارستگیِ كامل.

اصالتِ نور از ویژگی‏های مهم عرفان مندایی است:

"نور صورت‏دهنده هستی است. جهان بالایی، از نور است. حیی كه حیات ازلی و ابدی است، منشأ نور است. نور است كه به جهان صورت و سیرت می‏دهد و او را مملو از جان و حركت می‏نماید. نور و حیی غیرقابل انفكاكند... سه طبقه عالم بالا همگی از نور كامل شده‏اند." (همان: ۲۲۴-۲۲۳)

پیامبرانی از اقلیم نور، معرفت را برای انسان به ارمغان می‏آورند تا به‏واسطه آن "نور ایزدی" آزاد گردد. این پیامبران، هیچ یك صبغه و هویت تاریخی ندارند، هر چند معتقدند كه یكی از آنان در عصر عیسی، در اورشلیم می‏زیست. اما چون نام او مندای حیّه (معرفتِ زنده) است، بی‏تردید افسانه مزبور فاقد مبنای تاریخی است و بیشتر جنبه جدلی دارد. (--> ۱۸: ۵۱)

بسیاری از مضامین دینی - عرفانی مندایی و مانوی ساختاری مشابه دارند. از جمله اعتقاد به دو بُنِ نور و ظلمت، آزاد كردنِ پاره‏های نور یا روح از زندان این جهان خاكی، گرایش به ایزدانِ نور، خیر، پاكی و زیبایی وغیره.

تنها وجهی كه منداییان را از مانویان ممتاز می‏سازد، همان تطهیر یا غسل جسمانی و روحانی است. تطهیرِ روح در زمره درونمایه‏های بنیادی عرفان مندایی است. مراسم مربوط به مرگ و خاك سپاری نیز از جلوه‏های ویژه این كیش است. منداییان قدیم مرده را در گوری ناشناخته به‏خاك می‏سپردند، چون جسم مرده اهمیتی نداشت. آنگاه تا چهل روز، مراسم ویژه برگزار می‏كردند تا عروج روحِ مرده را به بهشت نور میسر سازند. این سفرِ روحانی، دارای عقبات سخت و دشوار گذری است كه تنها به كمك آیین‏های ویژه هموار می‏گردد. نجوای نیایش‏ها و سرودهای عرفانی، باعث می‏شود كه روح، معرفت یابد و سرشتِ نیروهای ظلمانی را بشناسد و با روی گرداندن از آن‏ها، به دیارِ نور رهسپار شود.


[] عرفان مانوی

معرفت، آگاهی و خرد، مهم‏ترین ویژگیِ كیش مانوی است. از این رو، جنبه عرفانی این كیش اهمیت خاصی دارد. مانی، بر خلاف مرقیون ـ كه می‏گفت: رستگاری تنها از راه ایمان و فیض الهی میسر است، ـ می‏گفت: دانش و معرفت شرط رستگاری است. به‏همین سبب، مانی جهان شناختی گسترده و ژرف داشت. جهان‏شناسیِ او هر چند با اساطیر در آمیخته بود، ساختار پیچیده و شگرفی داشت و متكی به نجوم و دانش‏های دیگر بود.

عرفان مانوی در بطن خود گنوسی بود. مانی، خرد، دانش و معرفت را بر ایمان و سنت ترجیح می‏داد:

«اكنون نیز خود (همزاد) با من رَوَد (همراه است)، مرا خود دارد و پاید، به نیروی او با / دیوِ / آز و اهریمـن كوشـم (می‏سـتیزم)، و مردمـان را خـرد و دانش آمـوزم و ایشـان را از آز و اَهریمـن رهایـی دهـم. و مـن این چیـز (امرِ) ایـزدان، و خـرد و دانش روان چینـی[۴] را، كه از آن نرجمیگ[۵] پذیرفتم... (بهار: ۲۳۱).

از این گذشته، مانی در نوشته‏ها و مواعظ خود همیشه بر حكمت، كتاب، دانش و تمثیل تاكید می‏ورزید. البته خردی كه مانی از آن سخن می‏گفت، خردی مبتنی بر اشراق بود.

مانی خود در جوانی عضو فرقه عرفانیِ مغتلسه (گروه غسل كننده) بود و مرشد عرفانیش الخسایی یا الخسائیوس بود. یكی از مسائلی كه باعث شد، مانی از این فرقه جدا شود، این بود كه او با تطهیرِ صرفا جسمانی و شركت در آیین غسل‏های روزانه مخالفت كرد و معتقد شد كه تطهیر از راه گنوس و معرفت امكان‏پذیر است. به بیان دیگر، او تطهیر روح را مطرح كرد و آن را بر تطهیر بدن مرجّح دانست و گفت: "و او تطهیری كه / عیسی / از آن سخن گفت، تطهیر از راهِ معرفت است و شامل جداییِ نور از ظلمت، جدایی زندگی از مرگ و جداییِ آب زنده از آب منجمد است." (كلیم كایت: ۳۵)

منظورِ مانی از اصطلاح "آبِ زنده" - كه در نوشته‏هایش بارها به كار برده است - همان آبِ مینویی یا روحانی است، كه باعث تطهیر روح و جان آدمی می‏شود. كاربرد "آب زنده" جنبه استعاری دارد، استعاره‏ای گنوسی برای پالودنِ روح و نورِ در بند. (همان)

اصولاً اصطلاح "زنده" در متون عرفانی مانوی، جزو واژگانِ بسامدی است. مانی كیش خود را "دین زنده" و انجیل خود را "انجیل زنده" (Evangelyon Zindag) نامیده است. مانویان نیز پیامبر خود را "زنده‏گر" لقب داده‏اند، چه به واسطه كلام زنده اوست كه انسان، عارف و شناسا می‏شود. پس عرفان مانوی در وهله نخست عرفانی بیدارگر و روشنگر بود. عرفانی كه انسان را از حقیقت و از بن راستین خود آگاه می‏كرد. چه به زعم مانویان، انسانها در این جهانِ آمیخته از نور و ظلمت اسیرند و باید خود را از چنگِ ظلمت برهانند. نخستین شرط این رهایی، معرفت است. معرفت به خود و آگاهی از خدای نور، خدای متعالی كه ورای این كیهانِ مادی می‏زید و با وی هم گوهر است. البته تنها پاره‏ای از وجود انسان، پاره‏ای نورانی و روحانی كه در زندانِ تن اسیر است، با خدای نور هم گوهر است.

این گوهرِ زندانی و تبعیدی كه به گونه پاره نور تصویر می‏گردد، روح یا خرد (Nous) نام دارد و برابر گنوس (gnosis) است، كه عارفان صدر مسیحیت از آن سخن می‏گفتند.

در عرفان مانوی، از هبوط روح، بدان گونه كه گنوسیان قرن دوم و سوم میلادی مطرح می‏كردند، سخنی نیست، بلكه جهان خود به دو قلمرو كاملاً مجزای نور و ظلمت تقسیم گردیده است. روح در واقع از ماده جدا بوده است. تنها رشكِ اهریمن و دیوان باعث شده كه به جهانِ نور بتازند و در جنگی شگفت آور كه میان ایزدانِ نور و اهریمن و دیوان رخ می‏دهد، پاره هایی از نورِ ایزدان به چنگ دیوان می‏افتد و بدین گونه دورانِ آمیختگیِ نور و ظلمت آغاز می‏گردد.

انسان در جهان شناختِ مانوی، زاده همین دورانِ آمیختگی است. تنِ انسان دیوی و روح او علوی و آسمانی است. انسان باید، این روحِ دربند را از زندانِ تن برهاند تا رستگار شود، و گرنه، در این جهان پر از درد واندوه، باز زاده خواهد شد و در رنج خواهد بود.

آرزوی رسیدن به بهشتِ نور، یكی از درونمایه‏های مهم عرفان مانوی است. انسانی آزرده، غریبه و مفلوك در این تیره خاك تنها آرزویش رهایی است و آنگاه وصل شده به جهانِ اعلی، ایستادن در برابرِ وزروان یا پدر عظمت كه خدای برتر و ناشناخته ایزدستانِ مانوی است، خدایی كه هیچ سنخیتی با ماده و با این جهان ندارد، در ملكوتِ اعلی به سر می‏برد و تنها، در پایان جهان است كه با ارواح و انوارِ پالوده و رستگار شده، دیدار خواهد كرد.همه نورهای آزاد شده كه از ماه به خورشید و از خورشید به بهشتِ نو، بهشتی موقتی تا پایان جهان رهسپار شده‏اند، در پایان جهان به بهشت روشنی خواهند پیوست و با زوران آمیخته خواهند شد. آنگاه جهان یكپارچه نور خواهد شد و ظلمت از بین خواهد رفت و اهریمن در مغاكی ژرف به زندان خواهد افتاد.

روندِ رستگاری در عرفان مانوی با نگرشی دیگر نحله‏های گنوسی متفاوت است. رستگاری به اعتقاد مانی، طی روندی پیچیده میسر می‏شود. این روند هاله‏ای اسطوره وش به خود می‏گیرد.

از این رو، شرحِ كیفیت رستگاری و نجاتِ روح در عرفان مانوی مستلزم توجیهی اساطیری است. (اسماعیل‏پور: ۱۳۷۳) در این جاست كه عرفان مانوی با جهان اسطوره‏ها گره می‏خورد و از یكدیگر جدا شدنی هستند. شناختن عرفان مانوی مستلزم شناخت اساطیر مانوی است. از آن رو كه مانی، خود تحلیلی اساطیری از جهان و كائنات داشت، او بر عكس دیگر گنوسیانِ برجسته صدر مسیحیت كه ذهنی تحلیلی و فلسفی داشتند، به اسطوره و هنر بیشتر گرایش داشت. حتی هنگامی كه از تكوین جهان و روند آفرینش سخن می‏گفت و می‏خواست توجیهی نجومی داشته باشد. گاه مطالب نجومی را با باورهای اساطیری پیرامونِ اختران و اباختران در آمیخته است. اشتباه دیگر مانی این بود كه باوری عمیقا عرفانی اساطیری را به‏صورت دینی شریعت مدار در آورد كه قرن‏ها پایید، اما سرانجام نتوانست تاب آورد و از نو، به‏صورت مكتبی عرفانی، به حیاتش ادامه داد.

یكی از درون مایه‏های مهم عرفانی در آیین مانی، اسارت هُرمزدبَع یا انسانِ نخستین است. هرمزدبغ از بهشتِ نور فرود می‏آید تا در مرزِ دو جهانِ نور و ظلمت به نبرد اهریمن یا پادشاه ظلمت رود، چون وظیفه حفظ آرامش بهشتِ برین بر عهده اوست.

شخصیت و خویشكاری رهایی بخشی و پاسداریِ بهشت برین كه بر عهده او گذارده شده، خود نشان از اهمیتی دارد كه مانی و عرفای مانوی برای انسان قائل شده‏اند. هرمزدبغ نماد آسمانی انسان كامل است. مفهومی كه بعدها در عرفان سده‏های متأخر نیز می‏توان مشاهده كرد. او در پیكارِ خود شكست می‏خورد و به چنگِ دیوان می‏افتد. شكست او آیا خود نماد جهاد انسان در راه نفس كشی و گاه شكست انسان در این راه پر عقبه نیست؟ عرفای مانوی اسارت انسان نخستین را نماد اسارت روح انسان زمینی دانسته‏اند و می‏گفتند رهایی او به دست منجی، خود نماد رستگاری و آزادی روح محبوس در تن انسان است.

از سویی، چون هرمزدبغ، بی هوش در ته ظلمت افتاده بود، نه چیزی می‏شنید و نه چیزی می‏دید. عرفا از این وجه زندگی او، به فراموشی، كوری و كری انسان در عالم خاكی تعبیر كرده‏اند. انسان از یاد رفته، نابینا و ناشنوا در قعر ظلمت یا در همین دنیای پستِ زمینی فرو افتاده و امید نجاتش نیست. بخش بزرگی از اشعار و نیایشهای عرفانی مانوی در اندوه همین غربت و سرگشتگی انسان سروده شده است.

پنج فرزندِ روشنیِ هرمزدبغ نیز به چنگ دیوان می‏افتند و بلعیده می‏شوند. هر چند در نخستین نبرد میان نور و ظلمت، ایزدِ نورشكست می‏خورد، اما همین باعث می‏شود كه بهشت نور را تعرضِ اهریمن و دیوان در امان باشد. در واقع، پنج فرزندِ نور قربانی می‏شوند تا بهشتِ برین میدانِ تاخت و تازِ دیوان نشود.

از این گذشته، پنج فرزند نور همان روحِ زندگانند كه بعدها در روند آفرینش انسان نقش مهمی دارند. روح انسان‏های خاكی از ذراتِ نور همین ایزدان است. پس، انسان با همه ساختار دیوی و پلیدش، گوهری جانانه در بطن خود به اسارت دارد و همّ و غم او باید نجات این گوهر باشد. این پاره گوهر را عرفانی مانوی و دیگر عارفانِ گنوستیك بارها به مروارید تشبیه كرده‏اند و چقدر شبیه مضمونی است كه حافظ، حدود ده قرن بعد از گنوسیان، كوك كرده است:

گوهری كز صدف كون و مكان بیرون بودطلـب از گمشــدگان لـب دریـا می‏كـرد

این گوهر / مروارید همان پاره نوری است كه به‏رغم عرفای مانوی در صدف تنِ انسان به اسارت افتاده است، در حالی كه اصلاً به "صدف كون و مكان" تعلق ندارد. به اسارت رفتنِ این گوهر نشانِ شكست نیست، بلكه رمز و تمثیلی عرفانی است، برای ایثار و جان سپاریِ روح. سرانجامِ خوش رستگاری است كه انسان را وا می‏دارد، در این جهان ظلمانی تن به‏سختی دهد، رنج كشد تا از بند رهایی یابد و رستگاریِ جاودانی یابد. این رستگاریِ ابدی بهتر از رنجِ "كشیدنِ بارِ تن" است:

بی‏باده كشیدِ بار تن نتوانم

این روح زندانی و رنجور سرانجام نجات خواهد یافت. نجات او به دست ایزدی است قدرتمند و نور پیكر از تبارِ میترا. نام ایزدانی‏اش مهرایزد یا روح زنده است. اوست رهاننده و منجیِ روحِ در بند، نماد رهایی و رستگاری است، سازنده و آراینده جهان، با ده آسمان و هشت زمین، منكوب كننده سرزمین دیوان و در هم كوبنده درندگان و یاغیانِ اقلیم ظلمت است.

نجات روحِ در بند در شمارِ درونمایه‏های بنیادی عرفان مانوی است، به گونه‏ای كه "رهاییِ و هرمزدبغ از بند دوزخ (ظلمت) در چشم مانویان از همان اهمیتی برخوردار بود كه صعود مسیح در مسیحیت. از نظر مانویان، این رهاییِ هرمزدبغ امری مربوط به گذشته به شمار نمی‏آمد، بلكه نمونه‏ای نمادین و ازلی و ضامن نجات اخروی همگان و در چشم مومنان واقعیتی تردیدناپذیر بود، زیرا عذاب و نجات هرمزدبغ مثالی از سرنوشت انسان به شمار می‏آمد." (بهار: ۱۷۹)

تأویل اسطوره اسارت روح و نجاتِ وی در عرفان مانوی بدین گونه است كه گنوس یا رمزِ حقیقت به روش منطقی و استدلالی توجیه‏پذیر نیست، بلكه كشف این رمز از راه مراقبه، مكاشفه و شهودِ منتج از اشراق امكان‏پذیر است. هر چند مانی خود در آثارش بر «حكمت، خرد و خردورزی» تاكید بسیار داشت، اما "خردِ" او خردی اشراقی و مكاشفه‏ای است. از این روست كه اسطوره در بیان حقیقت، از دیدگاه مانی نقشی اساسی ایفا می‏كند. چون اسطوره نیز بیانی نمادین، رمزآمیز و مكاشفه وار دارد. حقایق عرفانی بیشتر در قالب رمز و تمثیل قابل تبیینند. افزون بر اسطوره‏ها، تمثیلات نیز در آثار عرفانی گنوسیان، بویژه مانویان، نقش مهمی دارند. (--> ۲۳)

زندگی و پیروزیِ جاودانی در گرو دریافت معرفت و "سخنانِ زنده" و كشف اسطوره‏ها و راز و رمزهای "گنوس" است؛ رمزهایی كه مانی در "انجیلِ زنده" فاش كرده است. در رساله دو بن، یكی از كتاب‏های مانی، می‏خوانیم:

مانی، حواریِ عیسی مسیح، به مشیتِ خدا - پدر. این است سخنانِ رستگار كننده‏ای كه از سرچشمه جاودانی و زنده می‏آید: هر كس كه به آن‏ها گوش فرا دهد، نخست آن را باور كند، سپس آنچه را در عمق وجود او نهاده شده، نگه دارد، چنین كسی، هرگز مرگ را نخواهد دید؛ بلكه، برعكس، از زندگی پیروز جاودان بهره‏مند خواهد شد. زیرا كسی را باید به یقین خوشبخت دانست كه معرفت الهی را دریافته باشد. زیرا به وسیله آن رهایی می‏یابد و به زندگانی جاودان می‏رسد. (دكره: ۹۴)

در نگرش مانوی، همان قدر كه روح والا و نیك گوهر است، تن فاسد، اهریمنی، حقیر وپَلشت است. ریاضت و خوار داشتِ تن، یكی از ضروری‏ترین وظایفِ دیناورِ مانوی است. عارف مانوی، چنان تن را خوار می‏دارد كه در روز، تنها یكبار باید غذا بخورد، آن هم به خوراك گیاهی كه پیروان، برایش فراهم می‏كنند، بسنده كند. سالی یك دست جامه به تن كند. حیوانی را نكشد و آزار نرساند، حتی شاخه گیاهی را نشكند. گزیده مانوی هیچ چیز را نباید به مالكیت خود در آورد و روزه‏های دراز مدت باید بگیرد. همه این سختیها، برای آن است كه از جهان مادی دوری گزیند. گزیدگانِ مانوی حتی از ازدواج باید پرهیز كنند؛ چون توالد و تناسل باعث می‏شود كه انوار بیشتری در تن فرزندان زندانی گردند. با این حال، روابط آزاد زن و مرد میان برگزیدگان مانوی برقرار بود. در نوشته‏های تاریخی مانوی به زنان گزیده‏ای برمی‏خوریم كه به سلك عرفان گرویده و جزو طبقات ممتاز مانوی به‏شمار می‏آمدند.

عیسی در آیین مانوی سه جلوه ویژه دارد:

۱- عیسای درخشان (Jesus the Splendour) كه یكی از ایزدانِ رهایی بخشِ ایزدستان مانوی است. او خدایی آسمانی است و معرفت را برای نخستین انسان، به ارمغان آورد و او را از خواب مرگ بیدار كرد. آدم بیدار شد و بیدارگرِ خود را شناخت. به واسطه او، ایزدانِ آسمانی و پدر آسمانی را دید و خود را دید كه "در میان دندان‏های پلنگان و فیلان افكنده شده و دریده شده بود - چه دریدنی و چه بلعیدنی! - و سگانش خورده بودند و به هر آنچه هست، آلوده و در بند گشته بود و در گندِ تاریكی زندانی بود، نشان داد. عیسی او را فراز خیزاند و او را از درختِ زندگی بخورانید. آنگاه آدم خروش برآورد و زاری كرد: چون شیری غرّان عظیم نعره‏ای برآورد، جامه بردرید، بر سینه خویش كوفت و گفت: وای، وای بر كالبد بخشنده من، بر آنان كه روح مرا در بند كردند و بر یاغیانی كه مرا برده ساختند." (--> ۱۹: ۸۶)

عیسای درخشان در عرفان مانوی منبع همه مكاشفات بشری است و وظیفه آگاهی و بیداری سالكان راه حقیقت و خفتگان این جهانِ خاكی را بر عهده دارد.

۲- عیسای رنج كش، (Jesus Patibilis) عنوانی است كه مانویان غرب به نفسِ زنده (مقدار نورِ بازمانده در ماده كه رنج می‏كشد) داده‏اند. عیسای رنج كش نیز جلوه ایزدی دارد و در زمره ایزدان مانوی است. او چون پاره نورِ محبوس در تن است.

۳- عیسی مسیح (Jesus Messiah)، پیامبر و "پسر خدا"، كه به شكل انسان درآمد و به‏زعم مسیحیان، به خاطر گناه آدمیان به صلیب كشیده شد. مانی با تصلیب مینویی، یعنی به معراج مسیح باور داشت، چنان كه نظرِ مسلمانان نیز همین است.

این سه جلوه مختلف عیسی در كیشِ مانیِ همیشه از هم متمایز و باز شناختنی نیست. مانی خود را فارقلیط و نخستین جانشین عیسی مسیح می‏دانست، چنانكه برای بودا و زرتشت نیز مقامی والا قائل بود، اما از قراین پیداست كه از مسیح شناختی كامل داشت و از دو پیامبر دیگر آگاهی تام نداشت. (--> ۱۳: ۱۰)

آنچه عیسای درخشان به انسان آموخت، این است: مضمونِ سه دوره پیشین، میانی و پسین. دوره پیشین، یعنی دورانِ زرینِ جداییِ نور از ظلمت، جهان یكپارچهِ نور و ایزدان و پاره‏های مینویی در بهشت نور در كمال آرامش به‏سر می‏برند. دوره میانی یعنی همین دورانِ آمیختگیِ نور و ظلمت، عصری كه انسانها می‏زیند و پاره‏های نور بهشتی هنوز در این جهان در اسارت به سر می‏برند.دوره پسین، یعنی دوره رستاخیز كه پاره‏های محبوس نجات می‏یابند و به آسمان می‏روند و ظلمت شكست خورده و در آتش سوزی عظیمی، همه ناپاكی‏ها می‏سوزند و جهان دوباره نورانی و بهشتی می‏گردد.

با این شناخت، سالك به میوه گنوس دست می‏یابد، كه خود زایشی دوباره است، زایشی در اقلیم نور و حقیقت. درباره رستگاریِ روح و بن ایزدی انسان، مانی در نامه‏ای می‏نویسد:

"مانی، حواری عیسی مسیح به دخترش مِنوش: بر تو باد لطف و رستگاریِ خدای ما، خدایی كه به یقین خدای حقیقی است. باشد كه روانِ تو را روشنی بخشد و حقانیت را بر تو آشكار كند، زیرا تو از تبارِ خدایی... به جلال و شكوهت باز می‏گردی، آنگاه كه دریابی، نخست كه بوده‏ای، چه گونه از آن نوع روان‏ها ساطع شده‏ای كه در هر جسمی و در طعم هر چیزی موجود است و به‏گونه‏های مختلف موجودات پیوسته.

آخر ریشه این بنیاد ملعون را بركن، و آنگاه بی‏درنگ می‏توانی خود را یكپارچه روحانی ببینی." (دكره: ۱۰۹-۱۰۸)


[] نتیجه

غایتِ آرزوی سالك و عارف مانوی، رسیدن به بهشت نور و ایستادن در برابر زروان در جهان اعلی علیین با جامه نور و یكپارچه نور شدن است. آرزوی جهانی صرفا روحانی و نورانی، آرزوی خدا گونه شدن، عاری از هر نوع بدی، تیرگی و ظلمت بودن، در زمره پاكترین نیاتِ هر رهروِمانوی است. این آرزو، در روز رستاخیز، جامه عمل خواهد پوشید. روزی كه آسمان‏ها و زمین‏های چندگانه، در هم ریزند و آتشی بزرگ زبانه كشد و همه بدی‏ها و تیرگی‏ها را بسوزاند. واپسین انوار پالوده گردند و به بهشتِ نو بپیوندند. پس بهشتِ نو، به بهشت اعلی علیین می‏رسد و همه نورِ مطلق شوند. هیچ چیز جز نور نباشد. این درونمایه عرفانی را در بیشتر نحله‏های عرفانی دوره اسلامی هم می‏توان به خوبی مشاهده كرد، كه نشان دهنده تداوم بخشیِ عرفان كهن ایرانی در پهنه فرهنگی ایران زمین است.


[] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[] پی‌نوشت‌ها

[۱]- دانشیار دانشگاه شهید بهشتی.
[٢]- ذكر شمعون در انجیل، كتاب اعمال رسولان، باب ۸، آیه ۹ آمده است.
[٣]- هرچند برخی از پژوهشگران ریشه‏های كیش گنوسی را در بطن عرفان یهودی و كیش قبّاله می‏جویند، از جمله گیلزكیسپل ریشه‏های گنوس یهودی را كاویده است، اما پژوهشگرانی نیز چون ریچارد را یتزنشتاین، گئوویدنگران و رودلف بولتمان خاستگاهی ایرانی برای كیش گنوسی قائل بوده‏اند. فیلون اسكندرانی نیز به فرقه‏هایی یهودی اشاره كرده است كه برخی عناصر كیش گنوسی را مدون كرده بودند. نمونه‏های تاثیر آیین یهود در كیش گنوسی را می‏توان در كتاب حزقیال نبی، كتاب دانیال نبی و نیز در آثارِ هرمسی، از جمله پویی ماندرس مشاهده كرد. (الیاده: ۱۱-۳۰). اخیراً پژوهنده نروژی‏الاصل آمریكایی به‏نام شِروو نیز به‏عناصر ایرانیِ مانویت توجه كرده و مقاله‏ای در این باب نوشته است. (ر.ك: شرو).
[۴]- ruwancinih: یعنی گردآوری روان. مانویان معتقد بودند كه روانها و ارواح باید از این دنیای ظلمانی پاك شوندو به ماه و خورشید و بهشت رهسپار گردند. رسالت مانی و مانویان گردآوریِ همین ارواح پاك بوده است.
[۵]- Narjamig: فرشته همزادِ مانی كه به او الهام می‏بخشید.



[] جُستارهای وابسته







[] سرچشمه‌ها

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم، کیش گنوسی و عرفان مانوی، نامه مفید، تابستان ۱٣٨۱، شماره ٣٠، صص ٧٧-۹٦؛ با استفادۀ از منابع زیر:
[۱]- ابوالقاسمی، محسن، مانی به‌روایت ابن‌الندیم، تهران: انتشارات طهوری، ۱۳۸۰.
[٢]- اسماعیل پور، ابوالقاسم، اسطوره، بیان نمادین، تهران: سروش، ۱۳۷۷.
[٣]- ـــــــــ، اسطوره آفرینش در آیین مانی، تهران: انتشارات فكر روز ۱۳۷۳، چاپ دوم با ویراست جدید و افزوده‏ها، انتشارات كاروان، در آستانه انتشار (۱۳۸۱).
[۴]- الیاده، میرچا (گردآورنده و سر ویراستار)، آیین گنوسی و مانوی، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‏پور، تهران: انتشارات فكر روز، ۱۳۷۳.
[۵]- برنجی، سلیم، قوم از یاد رفته، تهران: دنیای كتاب، ۱۳۶۷.
[٦]- بهار، مهرداد، اسماعیل‏پور، ابوالقاسم، ادبیات مانوی، تهران: نشر كارنامه، در آستانه انتشار (۱۳۸۱).
[٧]- دكره، فرانسوا، مانی و سنت مانوی، ترجمه عباس باقری، تهران: انتشارات فرزان روز، ۱۳۸۰.
[٨]- شروو، ك. عناصر ایرانی مانویت، ترجمه محمد شكری فومشی، تهران: انتشارات طهوری، در آستانه انتشار (۱۳۸۱).
[۹]- فروزنده، مسعود، تحقیقی در دین ضابئین مندایی، ج ۱، تهران: انتشارات سماط، ۱۳۷۷.
[۱٠]- كلیم كایت، هانس یواخیم، هنر مانوی، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور، تهران: انتشارات فكر روز، ۱۳۷۳.
[۱۱]- وامقی، ایرج، نوشته‏های مانی و مانویان، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸.
[۱٢]- Asmussen, Jes P.Manichaen Literature, Delmar, 1975.
[۱٣]- Boyce, Mary, A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Acta Iranica 9, Leiden, 1975.
[۱۴]- Corbin, Henry, Cyclical Time and Ismaili Gnosis, London 1988.
[۱۵]- Foerster, Werner, Gnosis, A Selection of Gnostic Taxts; tr .by R.Mc.l Wilson.
[۱٦]- II, Coptic and Mandaean Sources, Oxford, 1974.
[۱٧]- Gospel of Marcion, The Gnostic Society Library, Gnostic Scriptures and Fraqments Internet Library: WWW. Gnosis.org; updated 2001.
[۱٨]- Horoyd, Stuart, The Elements of Gnosticism, Melburn, 1997.
[۱۹]- Jouas, Hans, THe Gonstic Religion: The Message of the Alien God and the Beginning of Christianity, Boston 1970.
[٢٠]- Jung, Carl Gustav, Seven Sermons to the Dead, ascribed to Valentinus, Internev Library: WWW.Gnosis.org; updatecl 2001.
[٢۱]- Mac Rae, George, W, (Intr. and tr). «The Gospel of Truth», in J.M.Robinson (Dir). The Nag Hammadi Library in English, ۲nd ed, Leiden, 1984.
[٢٢]- Noch, A.D.(ed.). Festugiere, A.J. (tr.), Hermes Trismegiste, Vols 1-1V, Paris, 1945-54.
[٢٣]- Sundermann, W.Mittelpersische und Parthische Kosmogonische und Parabletexte der Manichaer, Berlin 1973.