ه‍.ش. ۱۳۸۸ فروردین ۲۸, جمعه

کودتای هفتم ثور ١٣۵٧

از: مهديزاده کابلی (استاد پيشين دانشگاه کابل)

کودتای هفتم ثور ١٣۵٧

فهرست مندرجات

[حزب دمکرتیک خلق افغانستان][کودتای هفتم ثور ١٣۵٧]


کودتای هفتم ثور ١٣۵٧ (٢٧ اپريل ١٩٧٨)، که در ابتدا توسط زمامداران تازه به دوران رسيده حزب دمکراتيک خلق افغانستان، «انقلاب هفت ثور»، ناميده می‌شد، بين مردم افغانستان و تحليل‌گران سياسی اپوزيسيون، به «کودتا» شهرت دارد. اين کودتا را که اکنون فعالان و هواداران اين حزب، «تحول هفت ثور» يا «قيام نظامی هفت ثور» نيز می‌خوانند، سرنوشت خونباری را برای مردم افغانستان رقم زد. از اين رو، هفت ثور، در تاریخ افغانستان، یک روز سیاه پنداشته می‌شود.[۱]

نورمحمد تره‌کی، حفیظ‌ الله امین و اعضای شورای انقلابی در برابر ارگ ریاست جمهوری افغانستان در کابل


[] قيام نظامی هفت ثور؛ انقلاب يا کودتا؟

فرق انقلاب با کودتا[٢] این است که انقلاب يك تحول كيفی و بنيادی، يك چرخش عظيم و اساسی در حيات جامعه است و ماهیت مردمی دارد ولی کودتا چنین نیست. در کودتا، یک اقلیت مسلح و مجهز به نیرو، در مقابل اقلیت دیگری که حاکم بر اکثریت جامعه است، قیام می‌کنند و وضع‏ موجود را در هم می‌ریزد و خود جای گروه پيشين قرار می‌گیرد و این استقرار ارتباطی به مترقی یا نامترقی بودن کودتاگران ندارد. آنچه که اهمیت دارد اینست که در کودتا اکثریت مردم از حساب خارج هستند و در فعل و انفعالات نقشی ندارند.[٣] بنابر اين، در افغانستان، در هفتم ثور ١٣۵٧، تعدادی از افسران وابسته به حزب دمکراتيک خلق افغانستان، که در رأس آنها دگروال عبدالقادر (اهل هرات) و دگرمن اسلم وطنجار قرار داشتند علیه حکومت جمهوری محمدداؤد کودتا کردند. اگر چه دست اندرکاران کودتا، نام انقلاب روی عمل خود گذاشتند، اما مردم افغانستان - که اکثراً نام «مجاهد» بر خود نهاده بودند - بر ضد رژيم کودتا بپاخاستند و سرانجام، نيز پس از چهارده سال مقاومت خونين آنها بود که حکومت کودتاگران سقوط کرد.

نورمحمد تره‌کی، رئيس شورای انقلابی دولت ملی دمکراتيک افغانستان، پرچم جديد کشور را برنگ خون برافراشت.

کودتای هفتم ثور ١٣۵٧، کودتایی نظامی بود که توسط حفيظ الله امين طراحی و توسط نظاميان وابسته به حزب دمکراتيک خلق افغانستان اجرا شد، و زمینه را برای تشکیل رژيم وابسته به اتحاد جماهير شوروی سابق فراهم آورد.


[] عوامل کودتا

مهم‌ترين عامل سقوط نظام جمهوری محمدداؤد و پيروزی کودتای هفت ثور را بايست در اقدامات پنج ساله‌ای دولت جمهوری جست. داؤد خان به دموکراسی باور نداشت. توجه او مانند سایر رهبران دیکتاتور در کشورهای «جهان سوم»، به مدرنیزه کردن نهادهای دولتی و نظام اقتصادی کشور بدون دموکراتیزه کردن ساخت‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آن معطوف بود. به هرحال، او در مدرنیزه کردن کشور در حوزه‌های نظامی و اقتصادی به نتایج درخور توجه دست یافت. اما دوام و شدت خفقان فضای سیاسی و زندانی کردن روشنفکران، منع نشر جراید و احزاب سیاسی و پیشه کردن سیاست مستبدانه، عواملی ناپسندی بودند که دستاوردهای مثبت او را تحت‌الشعاع قرار ‌می‌دادند[۴] و زمينه را برای نارضايتی فعالان سياسی راست و چپ فراهم می‌ساختند.

گذشته از اين، رویدادهای مهمی در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ خورشيدی، به عنوان نقطۀ عطف یا سرآغاز کودتای هفت ثور محسوب می‌شوند؛ از جمله سفر محمدداؤد خان، رئيس جمهور افغانستان و هيأت همراه به اتحاد جماهير شوروی و ديدار با صدر هيأت رئيسه دولت شوروی سابق، اتحاد دوبارۀ دو شاخۀ خلق و پرچم حزب دمکراتيک خلق افغانستان، ترور مير اکبر خيبر که بروز اعتراضات همه‌گیر و تظاهرات گستردۀ اعضای حزب دمکراتيک خلق در شهر کابل را به همراه داشت و در پی آن دستگيری رهبران آن حزب توسط دولت. [حال بايد ديد که، اين رخدادها چگونه به يکديگر می‌پيوندند؟]

محمدداوود در یک سفر رسمی به مسکو از ۱٢ تا ۱۵ آوریل ١٩٧٧، با لئونید برژنف دیدار کرد

عبدالصمد غوث، يکی از مقام‌های بلندپايه‌ی وزارت خارجه جمهوری افغانستان، در کتاب خود تحت عنوان «سقوط افغانستان» از آخرين ديدار داؤد خان و بريژنف، بطور مختصر چنين ياد می‌کند:

    در بهار سال ١٩٧٧ در حالی که فعاليت‌های پنهانی اتحاد شوروی به منظور متحد ساختن پرچم و خلق ادامه داشت، مقامات رسمی آن کشور، ... بطور معمول از علاقۀ خود [نسبت] به دوستی شوروی افغانستان دم می‌زدند و روابط اين کشور را نمونۀ کامل همزيستی مسالمت‌آميز ميان کشورهای دارای نظام‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی توصيف می‌کردند و اين فريب‌کاری روسها تا روزی ادامه يافت که حکومت داؤد به دست کمونيست‌ها[ی هوادار آنها] بر افتاد.

    داؤد خان، بطور روزافزون از عمليات پنهانی روسها در افغانستان آزرده و ناراحت بود. او دو روز پس از انتخاب شدنش به عنوان رئيس جمهور در لويه جرگه‌ای که در فبروری ١٩٧٧ برگزار شده بود، به من و وحيد عبدالله گفت که زمان آن فرا رسيده است که وی شخصاً از ليونيد برژنف، صدر هيأت رئيسه اتحاد شوروی بپرسد که آيا اعمال تخريبی اتحاد شوروی در افغانستان با نظر و موافقت او صورت می‌پذيرد يا بدون اطلاع او. داؤد خان افزود که به بريژنف خواهم گفت که کارهايی که صورت می‌گيرد، به هيچ وجه موافق با اظهاراتی نيست که رهبر اتحاد شوروی در باب دوستی و همکاری با دولت افغانستان ابراز می‌نمايد. بريژنف بايد به صراحت روشن کند که مقصود روسها از دنبال کردن اين راه چيست؟[۵]

بنابر اين، وقتی که روسها از داؤد خان دعوت رسمی به عمل آوردند تا از مسکو ديدار کند، وی اين دعوت را پذيرفت. اين سفر از ۱۳ تا ۱۵ اپريل ١٩٧٧ صورت گرفت. در دومين روز جلسه، سخنانی که ميان بريژنف و داؤد خان رد و بدل شد، برای افغانستان سرنوشت‌ساز بود. عبدالصمد غوث می‌نويسد:

    بريژنف گفت که بی‌طرفی و عدم تعهد افغانستان برای اتحاد شوروی مهم و برای پيشرفت صلح در آتيه اساسی است و اظهار اميدواری کرد که جنبش عدم تعهد قربانی توطئه‌ها و دسايس امپرياليسم نشود. در اين لحظه، بريژنف مستقيماً به طرف داؤد خان نگاه کرد و چيزی گفت که ظاهراً ترجمه‌ی آن برای گوريلو (مترجم که کارمند وزارت خارجه اتحاد شوروی بود و سال‌ها در سفارت آن کشور در کابل کار کرده بود و زبان دری را به خوبی می‌دانست) بسيار ناراحت کننده بود. اما او پس از مکث کوتاه با درنگ و تأمل جملات بريژنف را ترجمه کرد و آنچه ما شنيديم خشن و غيرمنتظره بود.

    بريژنف شکايت داشت که تعداد کارشناسان کشورهای عضو ناتو که در پروژه‌های سازمان ملل و پروژه‌های کمکی چند جانبه در افغانستان کار می‌کنند، بطور قابل تأمل افزايش يافته است. با اين وجود، در گذشته حکومت‌های افغانستان دست کم اجازه نمی‌دادند که کارشناسان کشورهای ناتو در نواحی شمال کشور مستقر شوند. اما اين روش در اين اواخر دقيقاً دنبال نشده است. اتحاد شوروی اين انکشافات را خطرناک و وخيم می‌داند و از حکومت افغانستان می‌خواهد که اين کارشناسان را که از جمله جاسوسان گماشته شده برای پيشبرد مقاصد امپرياليسم هستند، [از افغانستان] بيرون کند.

    [پس از سخنان برژنف،] سکوت سردی بر فضا مستولی شد. برخی از روسها بطور آشکار شرمنده به نظر می‌رسيدند و افغان‌ها بسيار ناخشنود. به داؤد خان نگاه کردم، صورتش گرفته و تاريک شده بود. بريژنف انگار منتظر جوابی از جانب رئيس جمهور افغانستان بود. داؤد خان با صدای سرد و خشک به بريژنف پاسخی داد که ظاهراَ برای روسها همانقدر غير منتظره بود که سخنان بريژنف برای ما. داؤد خان گفت: آنچه همين حالا بوسيله رهبر اتحاد شوروی گفته شد، هرگز مورد قبول افغان‌ها قرار نخواهد گرفت. از نظر افغان‌ها اين اظهارات دخالت صريح در امور داخلی افغانستان است. ما به علايق خود به اتحاد شوروی ارج می‌گذاريم. اما اين علايق بايد به صورت روابط باهم مساوی ميان دو جانب باقی بماند. ما هرگز اجازه نخواهيم داد که به ما ديکته کنيد که چگونه کشور خود را اداره کنيم. اينکه چگونه و در کجايی افغانستان کارشناسان خارجی استخدام شود، انحصاراً و کاملاً حق دولت افغانستان باقی خواهد ماند. افغانستان اگر لازم باشد فقير خواهد ماند. اما در عمل و تصميم‌گيری آزادی خود را حفظ خواهد کرد.[کرباس پوشهای برهنه پا، ص ۱۵۳]

سه ماه پس از بازگشت محمدداؤد خان از شوروی، در ماه اسد ۱۳۵۶ خورشيدی، رهبران آشتی‌ناپذير دو جناح خلق و پرچم يکپارچه و متحد شدند. سلطان‌علی کشتمند، نخست وزير زمان حاکميت مارکسيست‌ها و عضو جناح پرچم در کميته مرکزی و بيروی (دفتر) سياسی حزب دمکراتيک خلق افغانستان در خاطرات سياسی خود می‌نويسد:

در ماه می سال ١٩٧٧، در حالی که رهبری هر دو جناح حزب، برخی آگاهانه و برخی ديگر مقلدانه، به اين عقيده رسيده بودند که وحدت رهبری و سازمانی ح د خ ا يک ضرورت اجتناب ناپذير است، در اثر وساطت شاه‌محمد دوست، رهبران هر دو جناح: نورمحمد تره‌کی و ببرک کارمل باهم ملاقات کردند. سپس در ماه جون ١٩٧٧ هر دو تن "اعلاميه وحدت حزب دموکراتيک خلق افغانستان" را به امضاء رسانيدند. چندی بعد، کنفرانس وحدت ح د خ ا به تاريخ ۳ جولای ١٩٧٧ در کابل داير گرديد.[٦]

پس از وحدت اين دو جناح فعاليت‌های آنها برای جلب و جذب افسران ارتش وسعت پيدا کرد.[يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ۱، ص ٢۸٩] چنان می‌نمايد که به گفتۀ دکتر محمدحسن شرق، برای براندازی نظام جمهوری محمدداؤد به اشاره روسها زمينه‌سازی صورت می‌گرفت تا بتواند نظام مطابق خواست و ميل بريژنف در افغانستان تحميل شود.[٧]

اين واقعيت، در سند مصوبی که در پايان کار کنفرانس وحدت دو جناح خلق و پرچم حزب دمکراتيک خلق افغانستان از سوی تمامی نمايندگان اشتراک کننده امضاء شده، بطور تلويحی تذکر رفته است. در اين سند آمده است:

تأمين و تحکيم وحدت ح د خ ا يکی از مهم‌ترين شرايط مبارزه انقلابی پيروزمندانه طبقه کارگر و ساير زحمتکشان افغانستان عليه نيروهای ارتجاع داخلی و خارجی و پيروزی امر انقلاب دموکراتيک ملی است.[٨]

برغم آن که رژيم محمدداؤد از فعاليت‌های گسترده سياسی ح د خ ا بويژه در نخش نظامی شديداً ناخورسند بود، اما صلاح نديد که با آن رو در رو مقابله کند. از اين جهت تا حدودی محتاط بود و به سياست کج‌دار و مريز اکتفا کرد.[۹] ولی روس‌ها به ترفند جديد روی آوردند تا پای رژيم محمدداؤد را به بازی سرنوشت‌ساز بکشاند، چنان که در ماه‌های پایانی سال ١٣۵۶ و آغاز سال ١٣۵٧ خورشيدی در جریان ترورهای سياسی که عوامل کا گ ب انجام دادند، زمينه را هرچه بيشتر برای کودتای نظامی آماده ساختند. [اگرچه اسنادی قانع کننده در مورد عامل‌های اصلی اين ترورهای سياسی تا هنوز در دست نيست، اما قراين کاملاً حاکی از نقش مخفی سازمان استخبارات نظامی اتحاد جماهير شوروی است که جهت براندازی دولت جمهوری محمد داؤد طراحی شده بود.] این ترورهای سياسی آنقدر ماهرانه صورت می‌گرفت که حتی پليس حکومت محمدداؤد به گفتۀ سلطان علی‌کشتمند قادر به دستگيری مرتکبين آن نبود. او می‌نويسد:

در اين راستا، در پائيز سال ١٩٧٧، شخصی، به نام انعام‌الحق گران، که پيلوت (خلبان) [شرکت هواپيمايی] آريانا بود، با ضرب چند گلوله در مقابل منزلش از پا درآمد. او در همان بلاک مکروريان کابل می‌زيست که ببرک کارمل نيز در آنجا زندگی می‌کرد ... او با کارمل مشابهت ظاهری داشت، و در شام تاريکی که وی به قتل رسيد، تشخيص او با کارمل کار دشوار بود. هيچگونه دليل برای قتل او ارائه نشد و قاتل يا مرتکبين قتل وی نيز شناسايی نشدند. اما ميان پرچمی‌ها حدس و گمان‌های وجود داشت که سازماندهی اين قتل را شايد حفيظ ‌الله امين بر عهده داشته باشد؛ چرا که او با کارمل شديداً کينه و خصومت می‌ورزيد.[۱٠]

چندی بعد (٢۵ عقرب ١٣۵۶)، علی‌احمد خرم، وزير پلان (برنامه ريزی) حکومت جمهوری محمدداؤود، در روز روشن ربورده و کشته شد. تروريست که مرجان ناميده می‌شد، پس از چندی دستگير و در ارتباط با نيروهای راست افراطی شناسايی شد.[۱۱] اما دستگير پنجشيری نوشته است:

نقشۀ ترور علی‌احمد خرم تا جايی که تحقيقات کميسيون کنترل در ولايت کندوز آشکار ساخت، توسط حفيظ ‌الله امين طرح گرديده بود... حفيظ ‌الله امين برای اجرای توطئه خود اعضا و حتی کادرهای حزبی کندوز را مورد استفاده قرار داده بود. هدف امين از چنين عمل ماجراجويانه اين بود تا ابتدا خرم به اثر تهديد مرجان تروريست داخل ارگ شود و تروريست را با خود نزد سردار داؤد ببرد و سپس حملۀ تروريستی عليه سردار داؤد انجام شود و آن‌گاه اردو به حال آماده باش درآيد و امين سرانجام به آسانی از طريق قيام اردو قدرت سياسی را به تصرف خود درآورد...[۱٢]

پس از کشف راز توطئۀ تحريک‌آميز حفيظ ‌الله امين توسط کميسيون کنترل حزب دمکراتيک خلق، بيدرنگ موضوع اخراج امين از کميته مرکزی و سلب مسئوليت و سبکدوشی او از رهبری سازمان مخفی نظامی مطرح بحث قرار گرفت؛ اما نورمحمد تره‌کی و ببرک کارمل مانع از صدور مصوبه سبکدوشی او شدند، در حالی که دلايل آن دو به هيچوجه نزد اکثريت قريب به اتفاق اعضای دفتر سياسی قانع کننده نبود.[۱٣] پنجشيری می‌نويسد:

برای تجليل چهاردهمين سالگرد تأسيس حزب دموکراتيک خلق افغانستان (١١ جدی ١٣۵۶)، مراسمی در سه محل جداگانه شهر کابل برگزار شده بود. از جمله جشنی در منزل حفيظ ‌الله امين واقع در خوشحال مينه بر پا بود که تنها ده عضو بيروی (دفتر) سياسی در آن شرکت کرده بودند. در آنجا منشی عمومی کميته مرکزی حزب سخنانی دربارۀ سياست اختناق و ارعاب دولت سردار داؤد ايراد نمود و در پايان چنين نتيجه‌گيری کرد: «در حال حاضر، حزب دموکراتيک خلق افغانستان مخالف رويارويی و اعمال قهرآميز عليه دولت است. اما در سال آينده بايد سکوت شکسته شود. در روز اول می، جشن همبستگی کارگران جهان بايد تظاهرات خيابانی سازمان داده شود و مطالبات کارگران کشور در آن تظاهرات مطرح گردد. شعار ح د خ ا حداقل تا ماه اسد ١٣۵٧، همين شعار قديمی دفاع از نطام جمهوری و تکامل آن به سود خلق خواهد بود.» سپس تره‌کی به صراحت افزود: گرچه تعقيبات دستگاههای امنيتی دولت در مرکز و ولايات افزايش يافته است و در حدود صد تن از کادرهای حزبی زندانی هستند؛ اما تا زمانی که به مقام رهبری و بيروی (دفتر) سياسی ح د خ ا حمله نشود، حزب ما اين فشارها را تحمل خواهد کرد.[۱۴]

گذشته از اين سخنان تهديدآميز، در جلسۀ دفتر سياسی حزب، در شام ٢٨ حمل ١٣۵٧ (لحظاتی پيش از ترور مير اکبر خيبر) که در خانه‌ی تره‌کی داير شده بود، چنين ارزيابی و تصميم‌گيری صورت می‌گيرد: رژيم سردار محمد داؤد خصلت کاملاً ضد ملی و ضد دمکراتيک کسب کرده است. با رضاشاه پهلوی، انور سادات رئيس جمهور مصر و نيروهای راست و وابسته به امپرياليزم جهانی و منطقه پيوند يافته است. روز بروز به تضييقات و اختناق خود می‌افزايد. بنابراين، در روز اول می ١٩٧٨ م سکوت در برابر دولت کودتا درهم شکسته شود، وحدت و قدرت حزب پس از پنج سال مبارزه بی‌سر و صدا به نمايش درآيد.[۱۵]

به هر حال، سرنگونی رژيم جمهوری محمد داؤد، به يک جرقه نياز داشت و با ترور مير اکبر خيبر، اين جرقه درخشيد. سلطان‌علی ‌کشمند می‌نويسد:

نقطۀ عطف بحران هنگامی به ملاحظه رسيد که که به تاريخ ١٧ اپريل ١٩٧٨ در کابل، عضو کميته مرکزی ح د خ ا، انقلابی معروف، مير اکبر خيبر که از شهرت و محبوبيت فراوان در ميان نظاميان، کارگران، کارمندان دولتی، دانشجويان و روشنفکران کشور برخوردار بود، ترور گرديد. اين قتل سياسی که هم حرب دموکراتيک خلق افغانستان و هم حاکميت محمد داؤد و در مجموع تمام محافل سياسی کشور را تکان داد، انفجاری از خشم و انزجار در ميان وسيعترين اقشار مردم بوجود آورد.[۱٦]

اگرچه، تحليل‌گران سياسی و مؤرخان افغان، دربارۀ ترور مير اکبر خيبر، نظرهای متفاوت دارند، چنان که به گفتۀ سلطان‌علی ‌کشمند، کارمل اظهار داشت که گمان غالب مبنی بر انجام توطئه از جانب حفيظ‌ الله امين برده می‌شد؛ زيرا، او از ديرباز با خيبر به تندی خصومت می‌ورزيد و او را که ... ميان نظامی‌ها از شهرت خوب برخوردار بود، رقيب سرسخت خويش می‌پنداشت. بعدها معلوم شد که عبدالقدوس غوربندی با حفيظ‌ الله امين روابط معين و زد و بند داشت.[۱٧] نبی عظيمی، نيز حفيظ ‌الله امين را مقصر می‌داند. در حالی که، برخی ديگر، کارمل را عامل ترور معرفی می‌کنند. اما تحليل‌گران هوادار غرب، از جمله سيد قاسم رشتيا، ابلوف کارمند سفارت شوروی در کابل را مسبب اصلی قتل خيبر محسوب می‌دارند.[۱٨] اين نظر اخير، بيش از ساير حدس و گمان‌ها، منطقی‌تر می‌نمايد و اگر بپذيريم که امين يا کارمل دست به چنين اقدامی زده‌اند، بازهم، اين نکته را نبايد از نظر دور داشت که قبل از کودتا نيز مانند پس از کودتا، به گفتۀ ملک ستيز «تصامیم سرنوشت‌ساز امور سیاسی [و بويژه نظامی] در کاخ کرملین اتخاذ و توسط رهبری حزب دموکراتیک خلق تعمیم می‌یافت.»[۱۹] از سوی ديگر، «سلیگ هریسن» افغانستان‌شناس آمریکایی در این باره معتقد است که حفیظ‌ الله امین به عنوان یکی از رهبران مهم جناح خلق، رابطه‌ای محرمانه با کا گ ب (کی جی بی) سازمان اطلاعاتی شوروی داشت.[٢٠]

در اين ميان، اتحاد شوروی با يک تير دو هدف را نشانه گرفت. تنها مرگ مير اکبر خيبر، می‌توانست هر دو هدف را برآورده ‌کند. مرگی كه كمتر درباره آن صحبت و تحقيق شده است. طرح خيبر، مبنی بر انحلال فرکسيون (جناح) پرچم، نه تنها کارمل بلکه شوروی را نيز سخت بيمناک و مشوش ساخته بود. هرگاه طرح خيبر پيروز می‌شد، به گفتۀ دستگير پنچشيری، بخشی از اعضای ملکی و نظامی جناح پرچم به حزب انقلاب ملی محمدداؤد می‌پيوست.[ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، ص ۶١] بنابراين، ترور مير اکبر خيبر، در قدم نخست، يک مانع را از سر راه کودتای نظامی بر می‌داشت و دوم آنکه زمينه را با ايجاد فضای ناامنی، نارضايتی و وحشت، کاملاً برای وقوع کودتا فراهم می‌ساخت. اين هر دو هدف به سود روسها بود. اگرچه روسها و اعضای ح د خ ا، هرگونه دخالت کا گ ب (کی جی بی) و جی آر یو یا سازمان اطلاعات ارتش شوروی را در امر ترور مير اکبر خيبر و وقوع کودتا هفت ثور انکار می‌کنند. اما آنچه که مسلم است، از ترور خيبر، فقط آنها بيشترين بهره را جستند.

روز ١٩ اپريل، مراسم تشييع جنازه میر اکبر خيبر با شرکت ده‌ها هزار نفر از اعضا و هواداران حزب دمکراتيک خلق، از مسجد پل خشتی تا گورستان عمومی شهدای صالحين، برگزار شد. اين تشییع جنازه، تبدیل به یکی از بزرگترین راهپیمایی‌های سیاسی تاریخ افغانستان تا آن زمان شد. سخنرانی رهبران حزب دموکراتیک خلق در مراسم به خاک سپاری خیبر و آنچه که قدرت نمایی بزرگ حزبی تلقی شد، داوود خان را خشمگین کرد.

بدنبال این سخنرانی‌ها، برخوردهای تند داؤد خان با سران حزب دموکراتیک خلق آغاز شد و شامگاه پنجم ثور، رادیوی دولتی افغانستان، خبر بازداشت شماری از رهبران حزب به شمول نورمحمد تره‌کی و ببرک کارمل را پخش کرد.

سرانجام، به دنبال اين حوادث، کودتای هفت ثور ۱۳۵٧ به وقوع پیوست و به پیروزی رسید و مردم افغانستان را در اشک و خون فرونشاند.


[] ماهیت و دستاورد

در آغاز، «پيام کودتا» چنين بود:

    هموطنان گرامی برای اولين بار در تاريخ افغانستان آخرين بقايای سلطنت ظلم، استبداد و قدرت فاميل خاندان نادر خان سفاک خاتمه يافت و تمام قدرت دولت بدست خلق افغانستان قرار گرفت. قدرت دولت به اختيار عام و تام شورای انقلاب و عسکريست.

    هموطنان عريز! دولت ولسی شما که در دست شورای انقلاب قرار دارد، به اطلاع می‌رساند که هر عنصر ضد انقلابی بخواهد از هدايات و مقررات شورای انقلابی سرپيچد به زودترين فرصت به مراکز نظامی انقلابی سپرده خواهد شد.[کاخ قدرت آخرين جلاد دودمان نادرشاهی برای هميشه فرو ريخت (نخستين اعلاميه شورای انقلابی قوای مسلح افغانستان)، شامگاه ٧ ثور ١٣۵٧، سالنامۀ افغانستان، کابل: رياست نشرات وزارت اطلاعات و کلتور، شمارۀ ۴۴، ٧ ثور ١٣۵۸]

هنگامی که کودتای هفتم ثور صورت گرفت، حزب حاکم به عنوان تنها حزب رسمی، در پشت تمامی نهادهای قدرت قرار گرفت و زمامداران نوپا، نه تنها دگرانديشان را بلکه حتی مخالفان و رقبای حزبی خود را نيز با خشونت سرکوب کردند. بنابراين، کودتا که انقلاب ملی دمکراتيک نام گرفته بود، هرگز خصلت دمکراتيک از خود نشان نداد. از سوی ديگر، گرايش شديد انديشه‌های وارداتی چپ سبب وابستگی حزب و دولت به اتحاد جماهير شوروی شد و خصلت ملی کودتا را نيز زير سئوال برد. پس از اندکی، کشور دچار هرج و مرج زیادی شد. دولت در خارج از شهرها نفوذ زیادی نداشت و هر بخش از کشور زیر نفوذ نيروهای اسلامگرای محلی بود. زمانی که دولت اقدام به سرکوب خونين مردم کرد، خصلت ضد خلقی خود را هم متبارز نمود. بدين ترتيب، غير مستقيم به گسترش بنيادگرای اسلامی ميان مردم نيز کمک کرد و به آن مشروعيت بخشيد.

دلدار حکيمی، يک شهروند افغان، دربارۀ کودتای هفت ثور چنين نظر دارد:

با آغاز کودتای کمونيستی هيچ کس محفوظ نبود. هر کس که عضويت حزب حاکم را نداشت دشمن انقلاب تلقی می‌گرديد، حتی کمونيستان نيز زندگی راحت نداشتند. آنها عليه همديگر خود بنام خلقی و پرچمی توطئه می‌کردند، کمونيستان عامل عمده تمام بدبختی‌های دهه‌های آينده پنداشته می‌شوند.[*]

دولت صاحب‌زاده (تاجيک)، مترجم سابق پزشکان شوروی در کابل، نيز با افغانها هم‌نظر است. او می‌نويسد:

"اوایل ماه دسامبر سال ۱۹۷۹ وارد کابل شدم. تصورم قبل از رفتن به افغانستان این بود که مردم از "انقلاب ثور" به صورت وسیع پشتیبانی می‌کند. اما پس از آمدن به کابل دریافتم که بخش زیادی از مردم در فضای هراس به سر می‌برند و بسیاری از آشکار سخن گفتن، به خصوص درباره مسایل سیاسی و حساس، خودداری می‌کردند.[*]
رهبران تازه به دوران رسيده حزب دمکراتيک خلق، دختران و پسران مدارس را به اجبار به رقص و پاکوبی وا می‌داشتند تا آن را نشانۀ شادمانی مردم از پيروزی کودتا وانمود کنند.

در گزينه‌ای نمادين از گفته‌های سلطان‌علی کشتمند، دربارۀ خصلت ضد خلقی کودتاچيان هفت ثور چنين آمده است:

مردم افغانستان، بدون آن که از کشمکش‌های درونی رژيم ميان رهبری خلقی‌ها در حال تعرض و پرچمی‌های در حالت دفاع، چيزی بدانند، بی‌دريغ پشتيبانی خويش را از قيام و تحول سياسی ٧ ثور در کشور، در مرکز و ولايات ابراز داشتند. در واقع، مردم از سياست‌های رياکارانه و تبعيضی رژيم جمهوری در اخير بستوه آمده بودند و به رژيم جديد بخاطر بهبود زندگی خويش اميد بستند. اهالی خوش‌باور کابل پيرامون تانکها در چهار راهيهای شهر کابل گرد می‌آمدند، بر سر و روی سربازان گل می‌پاشيدند، برای تحول جديد جشنها می‌گرفتند و به همديگر و به رهبران حزبی - دولتی تبريک می‌گفتند. نمايندگان اقشار مختلف مردم به وزراء جديد (در صورتی که آنان را می‌پذيرفتند) مراجعه و شادباش می‌گفتند و آمادگی خويش را برای همکاری ابراز می‌داشتند.

گردانندگان رژيم چنان از بادۀ پيروزی سرمست شده بودند و «انقلاب شکوهمند ثور» را شکست‌ناپذير، برگشت‌ناپذير و جاودان می‌شمردند که ديگر نيازی به پشتيبانی مردم و حمايت از جانب نيروهای مدافع سياسی نمی‌ديدند. رژيم عملاً اهميتی برای مردم و پشتيبانی آنان از حاکميت قايل نبود. کوچکترين اظهار موجوديت سياسی نيروهای ديگر و کوچکترين حرف مخالف به مثابه جنايت تلقی می‌گرديد. اشخاص، افراد و نيروهای گوناگونی که مدافع تحولات مترقی بودند و خود را همکار اين تحولات می‌شمردند و هنوز تمام اميد و اعتماد خود را از رژيم بازنگرفته بودند، حين مراجعه به مقامات بالايی دولتی سيلی يأس بر روی خويش می‌خوردند.[يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ٢، صص ۳۵٨-۳٧۴]

باری ببرک کارمل در سال ١٩٨٠ ميلادی چنين اظهار داشت:

بياييد بخاطر بياوريم که چگونه در نخستين چند روز انقلاب، کابل و تمام کشور آکنده از شور و شوق و گرمی مردم بود. بخاطر بياوريم که جگونه فضای فراموش ناشدنی مشحون از سرور و انتظار در کوچه‌ها و خانه‌های مردم حکمفرما بود.»[راجا انور، تژادی افغانستان، ترجمۀ فارسی ار متن انگليسی، کشتمند، ج ٢، ص ٣٥٨] اما «سرکردگان رژيم بزرگترين اشتباه تاريخی را مرتکب شدند که احساسات پاک مردم را به هيچ و حتی به مسخره گرفتند، اهميت پشتيبانی مردم را درک نکردند، برخوردهای جاه‌طلبانه و خودخواهانه، يکه تازی و انحصارگری را جانشين شيوه‌های دمکراتيک و مردمی، واقع‌بينی و دورانديشی ساختند. آنان به غلط می‌پنداشتند که مردم چيز ديگری را به جز زور نمی‌بينند و نمی‌شناسند. ايشان بخاطر بازی کردن با احساسات مردم، کوته‌انديشی خويش و پشت پا زدن به موازين انسانی و روشهای دمکراتيک، بهای بزرگی پرداختند که دامنگير خود ايشان و هزاران انسان آرزومند گرديد و عواقب خيلی‌ها ناهنجار و وخيم در پی داشت. آنان صرف به يک کلمه دلبستگی عميق داشتند و آن کلمۀ خلق يا مردم بود و در عمل خيلی چيزها به نام مردم عليه مردم انجام گرديد.[جورج آرنی، افغانستان؛ اهميت قاطع کشوری در چهار راه، ترجمۀ فارسی از متن انگليسی: کشتمند، ج ٢، ص ٣٥٨]


[] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی برشتۀ تحرير درآمده است.



[] پی‌نوشت‌ها

[۱]- به‌طور مسلم نظر برخی از اعضا و هواداران حزب دمکراتيک خلق افغانستان، غير از اين باور عمومی است.
[٢]- انقلاب يك تحول كيفی و بنيادی، يك چرخش عظيم و اساسی در حيات جامعه است. معنای انقلاب در علم جامعه‌شناسی عبارت است از سرنگونی يك نظام اجتماعی كهنه و فرسوده و جايگزين كردن آن با نظام اجتماعی نو و مترقی. بطور نمونه: انقلاب كبير فرانسه كه نزديك به دويست سال قبل (۱۷۹۹-۱۷۸۹ م) روی داد يك انقلاب بورژوايی بود. زيرا نظام فئودالی فرسوده و مظهر آن سلطنت بورپون‌ها را از بين برد و نظام سرمايه‌داری را كه در آن زمان نو و مترقی بود جايگزين آن ساخت. انقلاب كبير اكتبر روسيه، يك انقلاب عظيم اجتماعی بود زيرا كه نظام كهنه و فرسوده فئودالی و سرمايه‌داری را ريشه كن ساخت و جامعه نوين سوسياليستی را كه بزرگترين چرخش در تاريخ بشری است بنا نهاد (اگرچه نظر به خصلت سوسيال امپرياليستی خود در نهايت فروپاشيد).
اما، قيام افسران چپی ارتش افغانستان در هفت ثور، يك کودتای نظامی بود؛ زيرا اگرچه به پيروزی كامل رسيد و بساط فعال حکومت تباری را برچيد و به اساس خانخانی و فئودالی پوسيده ضربات جدی زد، ولی نتوانست راه را برای رشد جامعه و شركت توده مردم در تعيين سرنوشت کشور باز كند.
انقلاب مهم‌ترين مرحله در تكامل حيات جامعه است. جهان بينی ماركسيسم-لنينيسم انقلاب را نتيجه ضروری و اجتناب ناپذير تكامل جوامع منقسم به طبقات آشتی‌ناپذير می‌داند. در همه جوامعی كه در آن طبقات با منافع متناقض وجود دارند تكامل اقتصادی و اجتماعی و تحولات حاصله به تدريج و مرحله به مرحله شرايط و عوامل دگرگونی عميق و بنيادی را به حد بلوغ می‌رساند، پخته می‌كند و سرانجام تغيير بنيادی نظام اجتماعی را ممكن و ميسر و ضرور می‌نمايد. بيان اين مطلب به گفته كارل ماركس چنين است:
«نيروهای تولیدی جامعه در مرحله معينی از رشد خود با مناسبات توليدی موجود با بيان قضايی آن يعنی با مناسبات مالكيت كه در بطن آن رشد يافته‌اند در تضاد واقع می‌شوند. اين مناسبات توليدی به مانع و سدی در راه رشد نيروهای توليدی مبدل می‌گردند و در اين هنگام است كه مرحله انقلاب اجتماعی آغاز می‌شود.»
انقلاب تضاد موجود جامعه را حل می‌كند، مناسبات كهنه توليدی را از بين می‌برد و با استقرار مناسبات نوين زمينه را برای رشد سريع نيروهای توليدی فراهم می‌سازد. چنين است پايه اقتصادی و عينی انقلاب.
* * *
«به سرزمین مدل نوین انقلاب خوش آمدید». این شعار بود که در نخستين سالهای حاکميت حزب دمکراتيک خلق افغانستان بر روی پارچۀ سرخ رنگی در فرودگاه کابل، توجه هر خارجی تازه وارد بويژه خبرنگاران و گزارشگران را به خود جلب می‌کرد. باری (در تابستان ١٣۵۸)، خبرنگار «دی سایت» از جمهوری فدرال آلمان در يک مصاحبۀ مطبوعاتی از حفیظ الله امین در بارۀ این مدل نوين پرسشی داشت و امین در پاسخ گفت:
«این یک موضوع تیوریتیکی (نظری) است. به عقیدۀ من انقلاب افغانستان (کودتای ثور ١٣۵٧) مدل جدید انقلاب پرولتری است که قدرت سیاسی را از استثمارگران بدست طبقۀ کارگر منتقل کرد که در رأس آن حزب طبقۀ کارگر (حزب دموکراتیک خلق) قرار دارد. قبلاً در یک جامعۀ فیودالی چنین انقلابی صورت نگرفته است. بنابراين، این یک مدل جدید انقلاب در جامعه‌ای که مناسبات فیودالی مسلط بود، می‌باشد که قدرت را از طبقۀ استثمارگر به طبقۀ استثمارشونده که دوست و متحد تمام زحمتکشان می‌باشد انتقال داد.»[روزنامۀ انیس، ١٣ اسد ١٣۵۸؛ و همچنین: محمداکرام اندیشمند، ٧ ثور ١٣۵٧؛ انقلاب یا فاجعه؟، سرويس خبررسانی آريانا نت و نیز: پیام ملی]
شايد به‌همين دليل است که چنين تعريفی از يک کودتا به‌عنوان انقلاب در هيچ قاموس سياسی يافت نمی‌شود!
[٣]- فرق انقلاب با کودتا، دانشنامۀ رشد
[۴]- احمدحسین مبلغ، تأملی بر گفتارهای روشنفکری در افغانستان
[۵]- شرق، محمدحسن، کرباس پوشهای برهنه پا، ص ۱۴٩
[٦]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ۱، ص ٢۸۰
[٧]- کرباس پوشهای برهنه پا، ص ۱۵۶
[٨]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ۱، ص ٢۸۱؛ همچنين رجوع شود به: ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ۱، ص ۱۸٢
[۹]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ١، ص ٢۸۸
[۱٠]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ٢، ص ۳۱۵
[۱۱]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ٢، صص ۳۱۵-۳۱۶
[۱٢]- ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، صص ۵۶-۵۵
[۱٣]- ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، ص ۵۶
[۱۴]- ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، ص ۵۹
[۱۵]- ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، ص ۵٨
[۱٦]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ٢، صص ۳٢۴-۳٢۵
[۱٧]- يادداشت‌های سياسی و رويدادهای تاريخی، ج ٢، صص ۳٢۵-۳٢۶
[۱٨]- ظهور و زوال حزب دموکراتيک خلق افغانستان، ج ٢، ص ۶۰
[۱۹]- ملک ستیز، کارنامه جنبش چپ در افغانستان
[٢٠]- جمال‌الدین موسوی، میر اکبر خیبر نظریه‌پرداز سوسیالیست، وب سایت فارسی بی بی سی: يکشنبه ٢٠ آوريل ٢٠٠٨ - ٠۱ اردیبهشت ۱٣٨٧



[] جُستارهای وابسته







[] سرچشمه‌ها

[1 2 3 4 5 6 7 8 انقلابیون چپگرای ایران و کودتای ثور افغانستان 10]