۱۳۹۶ دی ۴, دوشنبه

پیش از اسلام، شبه‌جزیره‌ عربستان، یک کشور سلطنتی یهودی بود

از: آرئیل داوید (خبرنگار)

تاریخ شبه‌جزیره‌ عربستان


فهرست مندرجات

.



پیش از اسلام

شبه‌جزیره‌ عربستان، یک کشور سلطنتی یهودی بود

روزنامه‌ی هاآرتص

روزنامه‌ی هاآرتص، (در زبان عبری: הארץ، به‌معنای «سرزمین» که اشاره‌ای است به سرزمین اسرائیل؛ به انگلیسی: Haaretz newspaper)، قدیمی‌ترین روزنامه عبری چاپ اسرائیل است که از سال ۱۹۱۹ میلادی و حدود سی‌سال قبل از تشکیل کشور اسرائیل منتشر می‌شود و اکنون این روزنامه به دو زبان عبری و انگلیسی به چاپ می‌رسد. دانشنامه‌ی بریتانیکا، روزنامه‌ی هاآرتص را پرنفوذترین روزنامه‌ی اسرائیلی معرفی کرده است. دفتر اصلی روزنامه هاآرتص در شهر تل‌آویو قرار دارد و خوانندگان آن اصولاً از قشر تحصیل‌کرده جامعه اسرائیل هستند. افزون بر این، این روزنامه دارای خوانندگانی از سراسر جهان است.

اخیراً این روزنامه در شماره‌ی ۲۹ نوامبر ۲۰۱۷ خود، مقاله‌ای از آرئیل داوید (Ariel David) زیر عنوان «قبل از اسلام: وقتی شبه‌جزیره‌ عربستان، یک کشور سلطنتی یهودی بود» (Before Islam: When Saudi Arabia Was a Jewish Kingdom) را منتشر کرده است که ترجمه فارسی آن در هفته‌نامه‌ای کیهان لندن، در ۲۸ آذر ۱۳۹۶ به چاپ رسیده است.

آرئیل داوید، یک خبرنگار خارجی مستقر در شهر تل‌آویو است، که برای نشریات مختلف به زبان‌های ایتالیایی و انگلیسی مطلب می‌نویسد. در ضمن او پنج سال به‌عنوان خبرنگار اسوشیتدپرس در رُم کار کرده است.

    تحقیقات نشان می‎دهد، الفبایی که در نوشتن قرآن، به‌کار رفته زمینه‌‎های مسیحی داشته است. هم‌چنین، بر خلاف آنچه تصویر می‌شود، عربستان شبه‌جزیره‌ی «جاهلیت» نبوده است و این داستان‌ها برای تاکید بر قدرت و نقش روشنگری پیام «محمد» ساخته‌وپرداخته می‌شده است.

کشف قدیمی‌ترین سنگ‏‌نبشته‌های کشف‌شده در عربستان، مربوط به ۴۷۰ میلادی و بسترِ مسیحی و یهودی آن‌ها، مایه‌ی شگفتی شده است.

روزنامه هاآرتص اخیراً در گزارشی به نتایج یک پژوهش باستان‌شناسی خواندنی پرداخته که در سال ۲۰۱۴ محققان یک هیأت عربستانی و فرانسوی پس از مطالعه روی سنگ‌نبشته‌های کشف‌شده در جنوب عربستان به‌دست آوردند.

نجران امروز، عربستان سعودی: مسیحیان اولیه در شهر نجران توسط حمیرائی‌‏ها مورد آزار و شکنجه قرار می‌گرفتند. تصویر از: Wikimedia Commons

آن‌ها اعلام نمودند، کشفی کرده‌اند که احتمالاً قدیمی‌ترین نوشته‌ها به‌حروف الفبای عربی است. ده‌ها سنگ‌ن‌بشته که در اطراف بیرحیما، در محوطه‌ای در ۱۰۰ کیلومتری شمال شهر نجران پیدا شده است. در این محوطه هزاران کتیبه وجود دارد که ظاهراً رهگذران و مسافران و مقامات آن دوران آن‌ها را حک کرده‌اند. دست‌کم دو تا از این سنگ نبشته‌ها به دوره‌ی باستانی بر می‌گردد و متخصصان تخمین زده‌اند که قدیمی‌ترین آن‌ها مربوط به‌سال ۴۶۹ یا ۴۷۰ میلادی می‌شود.‌

این کشف حیرت‌انگیز بود: قدیمی‌ترین کتیبه‌های باستانی که از این خط عربی پیش از اسلام استفاده کرده‌اند دست‌کم به نیم قرن بعد از این کتیبه‌ها بر می‌گردد که در سوریه پیدا شده است.

با این‌همه سعی شد این خبر چندان سر و صدایی به‌پا نکند. چند رسانه‌ی عربی و فرانسوی‌زبان خیلی خلاصه این خبر را منتشر کردند و این نوشته‌ها را «حلقه‌ی گمشده» بین الفبای عربی و الفبای قدیمی‌تری که قبلاً در آن منطقه استفاده می‌شده دانستند. اغلب خبرهای منتشر شده از عکس‌های آرشیوی یا عکس سایر کتیبه‌های باستانی استفاده کردند.


ثوبان ابن مالک مسیحی بوده

بر اساس گزارش ۱۰۰ صفحه‌ای که در ماه دسامبر توسط آکادمی سنگ‌نبشته‌های فرانسه منتشر شده، به‌اسم «ثوبان (پسر) مالک» است. سرآغاز این نوشته یک صلیب مسیحی دیده می‌شود که روی سایر ستون‌های کشف شده‌ی آن دوره نیز دیده می‌شود.

سعودی‌ها واکنش‌های متفاوتی نسبت به کشف این آثار داشتند، چرا که نشان می‌داد الفبایی که در نوشتن کتاب مقدس‌ آن‌ها، یعنی قرآن، به‌کار رفته به یک پیشینه‌ی مسیحی باز می‌گردد، آن هم تنها ۱۵۰ سال قبل از ظهور اسلام.

بهت و حیرت زمانی بیش‌تر خواهد شد که بدانیم این نوشته‌ها نه فقط میراث جامعه‌ای مسیحی بلکه به سرگذشت یک خاندان سلطنتی یهودی در دوران باستان بر می‌گردد که زمانی در عربستان و یمن امروزی حکومت می‌کرده است.

قرآن و روایات مسلمانان به‌حضور جوامع یهودی و مسیحی در سراسر شبه‌جزیره در روزگار محمد اذعان دارند، اما تصویر کلی عربستان قبل از اسلام مبهم و درهم است. تصویری که از آن منطقه در دوران پیش از اسلام ارائه می‌شود، این است تحت سلطه‌ی قبایل وحشی و دچار بی‌قانونی و بی‌سوادی و فرقه‌گرایی بوده است و روایات اسلامی آن را «دوران جاهلیت» می‌نامند.

حکاکی‌های باستانی روی سنگ ماسه‌ها. برگرفته از: YouTube

حال به‌نظر می‌رسد توصیفاتی که تا کنون از عربستان پیش از اسلام به‌دست داده می‌شده، چندان دقیق‌تر از آن داستان‌هایی نبوده که برای تأکید بر قدرت و نقش روشنگری پیام «محمد» ساخته‌وپرداخته می‌شده است.

بازنگری بر بقای فرهنگیِ مسیحیان و مسلمانان در سال‌های اخیر و شواهدی که در عربستان یافت شده، تصویر به‌مراتب پیچیده‌تری را ترسیم می‌کند و محققان را مجبور کرده که تاریخ غنی و پیچیده‌ی این منطقه پیش از ظهور اسلام را کشف کنند.

یکی از نکات کلیدی، اما فراموش‌شده‌ی آن زمان دوران پادشاهی حمیر است.

در مقاله‌ای جدید با عنوان «چه نوع یهودیتی در عربستان وجود داشته»، کریستین رابین، مورخ فرانسوی که ماموریت باستان‌شناسی منطقه‌ی بیرحیما را هم رهبری می‌کرد، می‌نویسد که اکنون اغلب دانشمندان توافق دارند که در تاریخ حوالی ۳۸۰ میلادی نخبگان پادشاهی حمیر به یهودیت گرویدند.

حاکمان حمیر احتمالاً یهودیت را نیرویی متحدکننده برای پادشاهی تازه خود می‌دانستند که به لحاظ فرهنگی نیز متنوع بوده است تا با هویتی واحد علیه سلطه‌ی خزنده‌ی مسیحیان بیزانس و حبشی و زرتشتیان فارس مقاومت کنند.‌

در زبان سبائی، خداوند، «رحمان»، «پروردگار آسمان‌ها و زمین»، «پروردگار یهودیان» خوانده می‌شود و دعاها با «شالوم» و «آمین» پایان می‌یابد.

حمیرائی‌ها «Himyarites» در قرن بعدی، سلطنت خود را به مرکز عربستان، خلیج فارس و حجاز (مکه و مدینه) گسترش دادند. سنگ‌‌نبشته‌های پادشاهان حمیرائی نه فقط در بیرحیما که در شمال یمن هم دیده شده می‌شود.

تیم عربستانی و فرانسوی می‌گوید که در متن عربی کشف شده در بیرحیما اسم ثوبان بن مالک در هشت سنگ‌‌نبشته همراه با مسیحیانی آمده که احتمالاً نوعی یادبود آن‌هاست.

در گزارش هآرتص هم‌چنین آمده است، مسیحیانی که در آن‌زمان در مجاور نجران زندگی می‌کردند از سوی حمیرائی‌ها آزار و شکنجه می‌شدند و احتمال می‌رود که آن‌ها به همراه ثوبان کشته شده باشند.

الفبای پیش از اسلام عربی نبطی خوانده می‌شد چون نبطی‌ها که زمانی کشور قدرتمندی بودند از آن استفاده می‌کردند. اما این الفبا در تضادی آشکار با سنگ‌‌نبشته‌های حمیرائی به زبان سبائی است.

JordanEtan J. Tal, Wikimedia Commons

محققان فرانسوی در گزارش خود نوشته‌اند: نسخه‌های جدید نشان‌دهنده‌ی فاصله‌ای از حمیر و مصالحه با سایر اعراب است. کتیبه‌های حیما نشان‌دهنده‌ی جنبش فرهنگی قدرتمند اعراب از فرات تا نجران است، که خود را در استفاده از نوشتار یکسان ظاهر کرده است».

به‌تدریج فشارهای بر حمیر بیش‌تر شد و حدود سال ۵۰۰ میلادی، توسط مهاجمان مسیحی از پادشاهی آکسیوم در اتیوپی به پایان رسید.

در سال ۵۲۲، یک پادشاه حمیرائی یهودی به‌اسم یوسف عصار یثار علیه حاکمان دست‌نشانده‌ی نجاشی شورش کرد و پادشاه آکسومیت را از دم شمشیر گذراند. او سپس نجران را محاصره و بخشی از جمعیت مسیحیان را قتل‌عام کرد. این اتفاق خشم را در دل دشمنان یوسف برانگیخت و انتقام از اتیوپی را تسریع کرد.

محققان عربستانی و فرانسوی در بیرحیما نوشته‌ای از یوسف یافتند که در آن آمده، بعد از قتل‌عام نجران با ۱۲ هزار نفر به صحرای عرب رفته تا بقیه‌ی این کشور پادشاهی را مال خود کند. پس از آن ردّی از او نیست اما محققان مسیحی می‌گویند که حدود سال ۵۲۵ میلادی اتیوپیایی‌ها او را شکست دادند.

گفته می‌شود که آخرین پادشاه یهودی عربستان نیز یا در درگیری‌ها کشته شده یا با اسب به دریای سرخ رفته و خودش را کشته است.‌ در تمام قرن بعدی، حمیر یک کشور پادشاهی مسیحی بود.

سوال بزرگ این است که یهودیان حمیر چه نوع یهودیانی بودند؟ آیا آن‌ها آیین روز شبات (روز تعطیلی یهودیان، شنبه) و قواعد کوشر (خورد و خوراک حلال) را رعایت می‌کردند؟

برخی محققان از جمله جوزف هالوی، شرق‌شناس یهودی-فرانسوی قرن نوزدهم معتقد است که یک پادشاهی یهودی نمی‌توانسته مسیحیان را آزار دهد و به قتل برساند و حمیری‌ها احتمالاًً یکی از فرقه‌های مسیحی آن‌زمان بوده‌اند.‌

رابین، متفکر فرانسوی در مقاله خود می‌نویسد که مذهب رسمی حمیر احتمالاً از «یهودیان یکتاپرست» بوده‌ که «یکی از انواع مینیمالیست یهودی»ها به شمار می‌رود که فقط برخی از اصول اساسی این دین را رعایت می‌کرده‌اند‌.

واقعیت این است که هیچ یک از ا‌سناد، به محققان اجازه نمی‌دهد که تصویر روشنی از دین مردم در پادشاهی شبه‌جزیره عربستان به دست بدهند.

به این نکات نیز باید توجه داشت که طی حکومت مسیحی‌ها و مسلمانان، یهودیان همچنان در شبه‌جزیره‌ی عربستان حضور داشتند. این موضوع هم در ارتباطات محمد و درگیری‌های او با آن‌ها روشن است و هم از نفوذی که یهودیت در آیین‌های مذهبی و ممنوعیت‌های شرعی اسلام داشته است (نماز روزانه، ختنه، زیارت، خیریه، ممنوعیت تصاویر و حرام بودن گوشت خوک).

تا همین چند دهه‌ی پیش، جامعه‌ی یهودیان در یمن که مرکز قوم حمیرائی بود تحت آزار و شکنجه زندگی می‌کردند تا این‌که در سال ۵۰-۱۹۴۹ که به اسرائیل فرستاده شدند.آن‌ها مناسک و سنت‌های خاص خودشان را داشتند که با یهودیان اشکنازی و سپردار فرق می‌کرد. ظاهراً تردیدی نیست که آن‌ها واقعاً از آخرین نسل یهودیان خاندان سلطنتی حمیرائی هستند که منقرض شد.[۱]


[] يادداشت‌ها

يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.


[] پی‌نوشت‌ها

[۱]- آریئل داوید، قبل از اسلام: وقتی شبه‌جزیره‌ عربستان، یک کشور سلطنتی یهودی بود، هفته‌نامه‌ای کیهان لندن: سه‌شنبه ۱۹ دسامبر ۲۰۱۷ - ۲۸ آذر ۱۳۹۶


[] جُستارهای وابسته




[] سرچشمه‌ها

هفته‌نامه‌ای کیهان لندن، برگرفته از روزنامه‌ی هاآرتص (۲۹ نوامبر ۲۰۱۷)