۱۳۹۲ آبان ۲۷, دوشنبه

سوره‌ی حمد

از: دانشنامه‌ی آریانا

سوره‌ی حمد

سوره‌های قرآنمتن سوره‌ی حمد

سوره‌ی حمد یا سوره‌ی فاتحه که در قرآن از آن به‌عنوان فاتحة الکتاب یاد شده است، چون قرآن با آن شروع می‌شود و این سوره آغازگر قرآن است، مسلمانان نیز آن را سوره‌ی «فاتحه» نامیده‌اند و به‌خاطر حمد و ستایشی که در این سوره از خدا به‌عمل آمده، نام دیگرش سوره‌ی «حمد» است و نیز به‌نام‌های «شکر» و «وافیه» و «نور» و «سبع‌المثانی» و «اُمّ‌الکتاب» یاد می‌شود. این سوره، در سال سوم بعثت آمده و چهل‌وسومین سوره است که در مکه نازل شده است. بعضی هم این سوره را اولین سوره دانسته‌اند و برخی دیگر گفته‌اند که نخستین سوره از نظر قرآنی و دومین سوره از جهت نزولی است.

به‌هر حال، سوره‌ی حمد، از سوره‌های مکی است که شامل هفت آيه و دارای ٢٧ کلمه و ۱۴٠ حرف است.


واژه‌شناسی

...


ویژگی‌ها

سوره‌ی حمد، که از آن با نام‌های گوناگون یاد شده، و نخستین سوره از لحاظ ترتیب قرآن است، اساساً با سوره‌هاى ديگر قرآن از نظر لحن و آهنگ فرق روشنی دارد[مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ٢]؛ به‌خاطر اين‌كه سوره‌هاى ديگر همه به‌عنوان سخن خدا است، اما اين سوره از زبان انسان است، و به تعبير برخی از مفسران قرآن در اين سوره خداوند طرز مناجات و سخن گفتن با او را به بندگانش آموخته است.[همان‌جا]

آغاز اين سوره با حمد و ستايش پروردگار شروع مى‌شود و با ابراز ايمان به مبدأ و معاد (خداشناسى و ايمان به رستاخيز) ادامه مى‌يابد، و با تقاضاها و نيازهاى انسانی پايان مى‌گيرد.[همان‌جا]


نام‏‌های سورۀ حمد

سورۀ حمد، در قرآن نام‏‌های متعدد دارد و برخی از مفسران برای این سوره ٢۵ نام برشمرده‌‌اند که از جمله آن‌ها می‌‌توان به: فاتحه‏‌الکتاب[]، سبع‏‌المثانی[]، امّ‌‌الکتاب و ام‌‌القرآن[]، وافیه، شافیه[]، اساس[]، فاتحة‌القرآن[]، القرآن‌‌العظیم[]، نور[]، کنز[]، الحمد الاولی[]، الدعا[]، الصلاة[]، الحمد القصری[]، الراقیه[]، الشافیه[]، المناجاة[]، السئوال[]، تعلیم المسئله[]، التفویض[]، الشکر[]، الشفأ[] و ... اشاره کرد.[]


شأن نزول

از آن‌جایی که پاره‌ی از سوره‌ها و آیات قرآن دارای شأن نزول نیستند، یکی از سوره‌هایی که برای آن شأن نزولی نقل نشده، سوره حمد و آیات آن است. این سوره شامل هفت آيه است که چهل‌وسومین سوره از جهت نزولی است و از سوره‌های مکی به‌شمار می‌آید.

گفته می‌شود، سوره‌ی حمد، اولین سوره‌ای است که در لوح محفوظ ثبت شده و برخی چنین پنداشته‌اند که به‌خاطر اهميت آن دوبار بر پیامبر نازل شده است (يك بار در مكه و بار ديگر در مدينه). این پندار ناشی از نوعی برداشت از واژه‌ی «سبع‏‌المثانى» است که در آیه‌ی ۸۷ سوره‌ی حجر آمده است؛ عده‌ای هم گفته‌اند مراد از سبع‌المثانی سوره‌های طولانی اول قرآن است. وجه نام‌گذاری آن به جهت تکرار اخبار و عبرت‌های تاریخی است [ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، ص ٢٧٢]. اما اخبار رسیده از طریق سنی و شیعه تأکید می‌کند که منظور از «سبع‏‌المثانى»، در آیه «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ» (و به‌راستی كه به تو سبع‏‌المثانى [= سوره فاتحه] و [همگى‏] قرآن عظيم را بخشيديم‏)، همان سوره‌ی حمد است که در دو رکعت نماز دو بار قرائت می‌شود.[احکام القرآن (الجصاص)، ج ۱، ص ٢٨.]


تفسیرها



روایات

از محمد، پیامبر اسلام نقل شده است که می‌گوید: «سوکند به كسى كه جان من به‌دست او است؛ خداوند نه در تورات و نه در انجيل و نه در زبور، و نه حتی در قرآن، مثل اين سوره را نازل نكرده است، و اين اُم‌الكتاب است.»[مکارم شیرازی، ناصر، پیشین، ج ۱، ص ٣]

در جای دیگر، «ابی ابن کعب» از پیامبر اسلام روایت کرده که فرمود: هر کس این سوره را بخواند مثل آن است که تورات، انجیل، زبور، صحف ابراهیم و صحف موسی و قرآن را تماماً خوانده باشـد.[منهج الصادقین: سوره حمد]

به‌هر حال، در ثواب قرائت این سوره روایات زیادی وارد است؛ از جمله، در تفسیر عیاشی از پیامبر اسلام نقل است که وی به جابر فرمود: ای جابر می‌‌خواهی بهترین سوره را به تو بیاموزم؟ عرض کرد: بله، پدر و مادرم فدای تو باد. حضرت «اُم‌الکتاب» را به وی تعلیم کرد و سپس فرمود: حاضری درباره‌ی آن بشنوی؟ عرض کرد: آری، پدر و مادرم فدای تو باد. پیامبر فرمود: جابر! این سوره هر دردی را دواست، مگر مرگ.[مکارم شیرازی، ناصر، پیشین، ج ۱، ص ٣]


[] يادداشت‌ها




[] پيوست‌ها

متن عربی | برگردان فارسی
مهدیزاده کابلی، تفسیر سوره‌ی حمد
مهدیزاده کابلی، واژه‌های کليدی سوره‌ی حمد
مهدیزاده کابلی، نقد سوره‌ی حمد


[] پی‌نوشت‌ها

...


[] جُستارهای وابسته






[] سرچشمه‌ها







[] پيوند به بیرون

[۱ ٢ ٣ ۴ ۵ ٦ ٧ ٨ ٩ ۱٠ ۱۱ ۱٢ ۱٣ ۱۴ ۱۵ ۱٦ ۱٧ ۱٨ ۱۹ ٢٠]

رده‌ها:قرآن‌شناسیسوره‌ها