ه‍.ش. ۱۳۹۴ آبان ۹, شنبه

در جست‎وجوی رد ‎پای زنان در نهضت مشروطه

از: فرنگیس هاشیمی

نقش زنان در جنبش مشروطه



در جست‎وجوی رد ‎پای زنان در نهضت مشروطه

ثریا، همسر امان‌الله خان، نخستین زنی بود که بدون حجاب سنتی در محضر عام حاضر شد و شاه همه زنان را به پیروی از او تشویق کرد. به‌طور کلی، اصلاحات امانی از بالا آغاز شد و در میان خانواده، کارمندان و ادارات دولتی محدود ماند.

آغازگران این نهضت مثل هر جامعۀ دیگر، زنانی بودند که از طبقات بالا و نخبۀ جامعه به‌حساب می‌آمدند. آنان به‌نحوی از حمایت‌هایی برخوردار بودند که می‌توانستند فعالیت‌های اجتماعی را به پیش ببرند. آن‌ها کسانی بودند. مثل دختران، همسران، مادران و خواهران دولت‌مردان، شهزادگان، نظامیان و روحانیون، و یا از خانواده‌های فعالان مشروطه‌خواه .شماری از آن‌ها به خانواده‌هایی تعلق داشتند که در زمان عبدالرحمن خان به هند بریتانیایی [یا ترکیه عثمانی] تبعید شده و در آن‌جا با تمدن و فرهنگ مدرن آشنا شده بودند.

آنانی‎که ‎به دور‎دست‎های تاریخ می‎روند، در جست‎و‎جوی رد پای زنان در رخداد‎های تاریخی‎، هرچه ‎بسیار می‎جویند‎، اندک می‎یابند‎. زنان هما‎ن‎طوری که از پهنه زندگی ‎اجتماعی به اندرون و در پستو‎خانه‎ها پرتاب شده‎اند‎، از خاطره‎ها و از زمان نیز به‎دور افگنده ‎شده‎اند. زنان از غایبان بزرگ تاریخ‎اند. تا بوده، تاریخ‎سازی و نقش‎آفرینی در تاریخ از آن مردان بوده‎‎، و ‎تاریخ‎نگاری نیز در دست مردان بوده است.‎ از آن جمله است‎ ‎رخداد مشروطیت و مشروطه ‎خواهی ‎در افغانستان و ‎چگونگی نقش زنان در آن نهضت‎.

تاریخ‎نگاران که در این‎باره نوشته‎اند، به نقش زنان کمتر توجه کرده‎اند و یا به آن نپرداخته‎اند. آنچه درباره زنان گفته شده، اطلاعات و روایات ‎تاریخی به‌صورت پراکنده است‎، که در جراید و در بعضی کتاب‎های تاریخ به‌صورت حاشیه‎ای‎ آمده است. بنابراین، اولین مسئله‎‎ برای یافتن نقش زنان در جنبش مشروطه، فقدان اطلاعات در این زمینه است‎. شاید بتوان با جمع‎آوری همان اطلا‎عات کم و پراکند‎ه، شمه‎ای از ‎حضور زنان ‎در ‎این برهه‎ای از تاریخ افغانستان را به‌دست داد.

در باب ما‎هیت و اهمیت ‎جنبش مشروطیت و مشروطه‎خواهان، تاریخ‎نگاران ‎زیادی نو‎شته‎اند و از آن تحلیل ‎ها و تلقی‎های گونا‎گونی به دست داده‎اند،‎ که در این ‎نوشته مجالی برای آن نیست. آنچه ‎اهمیت دارد، این است که جنبش مشروطه‎خواهی ‎با همۀ کاستی‎ها‎ی کوچک و بزرگی که به همراه داشت، ‎نخیستن تلاش‎های مدنی برای حاکمیت قانون‎ در افغانستا‎ن به شمار می‎آید‎؛ هرچند ‎دفتر این تلاش‎ها بعد از یک دهه ‎با تلخ‎کامی ‎بسته شد و رهروان مشروطیت ‎در برابر سنت‎گرایان شکست‎اند‎‎.

و اما ‎جایگاه زنان ‎در جنبش مشروطه ‎در کجا‎ست؟ زنان در کجای داستان مشروطه‎خواهی ‎قرار دارند؟ نقش زنان در این نخستین تلاش‎ها‎ی مدنی ‎ چه بود؟ آیا ‎در فردای مشروطیت زنان از حق و حقوقی تازه‎ای‎ برخوردار ‎شدند؟

واقعیت این است ‎که زنان ‎به طور مستقیم ‎نقشی در این ‎جنبش نداشتند‎؛ زیرا ‎مشروطیت در زمانی ‎مطرح می‎شد که در افغانستان، درصد بالایی از ‎جعمیت و به‎ویژه زنان بی‎سواد بودند ‎و اکثر جا‎معه روستا‎نشین بود‎، و به طو‎ر کلی ‎شرایط اجتماعی آن دوران ‎اجازۀ حضور زنان را در کنش‎های اجتماعی نمی‎داد. تنها بعد از مشروطیت دوم و در پی باز‎شدن فضای اجتماعی است ‎که زنان به عرصه‎های‎ سیاسی و اجتماعی پا گذ‎اشتند‎. نخستن نمود‎های حضور زنان را هم‎زمان با مشروطیت دوم می‎بینیم‎. هر‎چند زنان مجالی در بطن این جنبش نیافته‎اند‎، اما با همۀ این اوضاع و احوال در گفتمان تجدد و مشروطیت همگام شدند‎‎ و با تشکیل و تأسیس مدرسه و انجمن و انتشار نشریات، مطالبات خاص خود‎شان را مطرح کردند؛ هرچند مطالبات‎شان کوچک بود و محدود‎ به رفع حجاب، حق آموزش‎‎ و دسترسی به بهداشت‎.

آغاز‎گران این نهضت مثل هر‎جامعۀ دیگر‎، زنانی بودند‎ که از طبقات بالا و نخبۀ جامعه به حساب می‎آمدند. آنان به نحوی از حمایت‎هایی برخوردار بودند که می‎توانستند فعالیت‎های اجتماعی را به پیش ببرند. آن‎ها کسانی بودند مثل دختران‎، همسران‎،‎ مادران و خواهران دولت‎مردان‎، شهزاد‎گان‎، نظامیان و روحانیون،‎ و یا از خانواده‎های فعالان مشروطه‎خواه‎. شماری از آن‎ها ‎به خانواده‎هایی تعلق داشتند که‎‎ در زمان عبدالرحمن خان به هند بریتانیایی تبعید شده‎‎ و در آنجا با تمدن و فرهنگ مدرن آشنا شده بودند. به این ترتیب، در این مرحله زنانی که توانستند نقش اجتماعی و سیاسی را بر عهده بگیرند‎، تنها زنان دربار و زنانی از خانواده‎ها‎ی پر‎نفوذ بودند‎. این طیف از زنان، به دلیل برخورداری از آ‎گاهی و دانش ‎و با اتکا بر حمایت‎های جانبی که از سوی خانواده‎های‎ خویش و دربار داشتند‎، اقدام به تأسیس مدارس دخترانه‎، بر‎پایی انجمن‎های زنان و انتشار نشریه کردند، در این راه تلاش کردند و خواست‎های مشخص خود را در مورد زندگی‎ زنان مطرح کردند.

تأسیس مدارس دخترانه نخستین گام در این عرصه بود‎. در سا‎ل ۱۹۲۰ ملکه ثریا، ‎خانم شاه، به همکاری مادرش اسما‎ رسمیه، همسر محمود طرزی‎‎، و خواهر ملکه خانم خیریه معین‎السلطنه ‎مدرسه دخترانه ‎مستورات را تأسیس کردند. ملکه ‎خودش به‎عنوان مدیر مدرسه و خانم ‎ رسمیه به‎عنوان معاون مدرسه کار می‎کردند. هیئت اداری مدرسه را عمو‎زاده‎های ملکه بلقیس و روح‎افزا بر عهده داشتند‎. کاتب و منشی مدرسه، بر عهد‎ۀ یکی از همسران امیر حبیب‎الله ‎فیروزه ملقب به «بدرالسراری» بود. مدرسه مستورات در بیرون قصر شاهی در ناحیه «شهر‎آرا» واقع بود‎، که بیشتر دانش‎آموزان آن را در ابتدا دختران از خانواده شاهی ‎تشکیل می‎داد‎ند. این مدرسه بعد‎ها به دلیل ‎افزایش ‎دانش‎آموزان ‎به ‎یک ساختمان بزرگ‎تر ی به نام «گلستان‎سرای» انتقال یافت‎. ساختمان گلستان‎سرای، خانۀ بی‎بی حلیمه، ملکه رسمی عبدالرحمن خان بود‎ که آن را به این مدرسه اهدا ‎کرده بود. مدرسه دیگری که برای عامه تأسیس شد‎، مدرسه عصمت بود‎‎ که بعد‎ها به مکتب ملالی تغییر نام یافت و یک مدرسه دیگر در ناحیه ‎چنداول کابل به نام مدرسه «سه دکان» سا‎خته شد. هم‎زمان برای زنان بزرگ‎تر مدارس حرفه‎ای به نام ‎«صنایع اناثیه» جهت آموزش آشپزی‎، خیاطی و ساختن گل‎های مصنوعی تأسیس شد. فعا‎لیت این مدارس تا پایان دوره امانی ادامه داشت.

یکی از مسایلی که در آن زمان مورد توجه زنان قرار داشت، بهبود وضعیت بهداشتی و دسترسی زنان به بهداشت و درمان بود. به این هدف، به کوشش این زنان شفاخانۀ مستورات ویژه زنان تأسیس شد‎. ساختمان شفاخانه متعلق به اخت السراج‎، عمه شاه امان‎‎الله بود. شفاخانه در قلعه‎ باقر‎خان کابل واقع بود. مسئولیت و اداره آن را در ابتدا خواهر شاه سراج البنات بر عهده داشت. بعدها توسط سردار بیگم ‎یکی از عمو‎زاده‎های شاه اداره می‎شد.

انجمن حمایت نسوان

در جولای ۱۹۲۸ گروهی از زنان معروف و برجسته، انجمن نسوان را تأسیس کردند،‎ که در رأس آن یکی از خواهران شاه قرار داشت‎ و اعضای آن را بیست‎ودو نفر تشکیل می‎دادند. کار این انجمن، رسیدگی به مشکلات خانوادگی زنان بود. علاوه بر آن، تعدادی از این زنان به‎عنوان نمایندگان طبقه نسوان تعیین شدند‎‎ و در مجمع بزرگ ملی (‎لویه‎جرگه) ‎۱۳۰۷ پغمان شرکت کردند.

ارشاد‎النسوان

نشریه ارشاد‎النسوان در ۲۷ حوت ۱۲۹۴ (‎۱۷ مارس ۱۹۲۱‎) به نشر آ‎غاز کرد‎. مدیر مسئول این نشریه، اسما ر رسمیه، همسر محمود طرزی بود، و معاونت آن را روح‎افزا، برادرزادۀ محمود طرزی بر عهده داشت‎. اسم‎های این دو خانم، در صفحه نخست به اختصار «الف» و «ر» نوشته می‎شدند. در آغاز در چهار صفحه‎‎ و بعد از نشر دوازد‎ه شماره، در هشت صفحه به نشر می‎رسید. ارشاد‎النسوان به روز‎های پنج‎شنبه ‎منتشر می‎شد. به صورت دقیق روشن نیست ‎که در چند شماره منتشر شده است‎. بعضی منابع انتشار آن را تا ختم دوره امانی ‎گفته‎اند‎.

ارشاد‎النسوان نشریه ویژۀ زنان بود و‎ مطا‎لب آن‎ هم به زنان اختصاص داشت. نقد وضعیت نابه‎سامان زنان‎، نقد حجاب اجباری (‎پوشیدن برقع) حق آموزش و تحصیل دختران‎، تشویق به سوادآموزی زنان‎، موضوعات بهداشتی‎‎، خانه‎داری، تربیت بچه‎ها و ‎اطلاعات و خبر‎های مربوط به پیشرفت زنان در کشور‎های مسلمان، مطالب و موضوعاتی بودند که ارشاد‎النسوان به آن‎ها می‎پرداخت.

این‎ها چکیده‎ای‎ از فعالیت زنان در همگامی و همراهی با جبش مشروطیت و گفتمان تجدد به‎عنوان نخستین تلاش مدنی برای حق شهروندی و قانون‎گرایی بود. امروز با گذ‎شت یک‎صد سال از آن‎‎، انگار زنان در شرایط همان روز‎گار به‎سر می‎برند.‎ حق آموزش دختران و زنان، هنوزهم در جامعۀ افغانی یک مسئله است‎.


[] يادداشت‌ها




[] پی‌نوشت‌ها

هاشیمی، فرنگیس، در جست‎وجوی رد ‎پای زنان در نهضت مشروطه، روزنامۀ جامعه باز، سال سوم - شمارۀ ۴۹٨، چهارشنبه، ٣م سرطان ۱۳۹۴


[] جُستارهای وابسته




[] سرچشمه‌ها

وب‌سایت روزنامه‌ی جامعه باز