جستجو در اين دانشنامه

پنجشنبه ۳۱ مارس ۲۰۱۱

آثار بودایی پیش از اسلام در جنوب کابل

از: ایوب آروین (گزارشگر بی‌بی‌سی)


فهرست مندرجات

[آثار باستانی افغانستان]


"افغانستان سرزمینی است که تمدن‌ها را در خود فروبلعیده و در دل شنزارها نهان داشته است." (جیسن گودوین)

آنچه در زیر مشاهده می‌کنید، گزارش تصویری است که توسط ایوب آروین برای بخش فارسی سایت اینترنتی بی‌ بی‌ سی تهیه شده است.


[↑] آثار بودایی پیش از اسلام

آثار تاریخی پس از آغاز کار برای استخراج مس از معدن عینک در سی کیلومتری جنوب کابل در ولایت لوگر کشف شد. قرارداد چهار میلیارد دلاری استخراج این معدن به یک شرکت چینی واگذار شده است.


بیشتر آثار کشف شده پیکره‌های مختلف سنگی و گلی بودا است.


دیوارهای نقاشی شده هم بخشی از آثار کشف شده در معبد عینک است.


اما چند سکه هم در میان آثار به‌دست آمده دیده می‌شود.


شمعدان‌های معبد بودایی. پس از کشف معبد عینک، نگرانی‌ها از به سرقت رفتن آن‌ها افزایش یافته است.


در میان آثار کشف شده چند پیکره بودا است که تاریخ ساخت آن‌ها از سده دوم تا هفتم میلادی تعیین شده است.


شماری از پیکره‌های کشف شده از سنگ ساخته شده است. احتمالا این پیکره‌ها همزمان با پیکره‌های بزرگ در بامیان ساخته شده‌اند.


پیکره گلی بازسازی شده.


همه آثار کشف شده در نمایشگاهی در موزه ملی کابل به نمایش گذاشته شده است.


کشف این آثار احتمالا بخشی از تحولات تاریخی در اطراف کابل را روشن خواهد کرد.


این آثار مربوط به یک معبد بودایی واقع در تپه‌ای موسوم به معدن مس عینک است[۱].




[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- ایوب آروین، آثار بودایی پیش از اسلام در جنوب کابل، بخش فارسی بی بی سی: پنج شنبه ۳۱ مارس ۲٠۱۱ - ۱۱ فروردین ۱۳۹٠



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□ بخش فارسی بی بی سی


[برگشت به بالا]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

چهارشنبه ۳۰ مارس ۲۰۱۱

تصوف اسلامی در افغانستان

از: صفی‌الله امین‌زاده

تصوف اسلامی در افغانستان

(قسمت چهارم)

مشکلات


فهرست مندرجات



تصوف تا اواخر سده پنجم و اوائل سده ششم هجری در خراسان یا افغانستان امروزی به اوج خود رسید و ولایات بلخ، هرات و غزنی از مراکز اصلی تصوف اسلامی به حساب می‌رفتند.

اما حمله چنگیز بر خراسان در سده سیزدهم و تخریب بسیاری از شهرهای بزرگ این کشور، تصوف و اهل صوفیه سخت آسیب دیدند.

به گفته سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان، هرچند شماری از صوفیان بزرگ توانستند اصالت تصوف را حفظ کنند، ولی حمله مغول بر خراسان، افزون بر تصوف، بسیاری از رشته‌های علوم در خراسان را متأثر ساخت.

آقای رهین گفته است: "با هجوم مغول به خراسان تباهی در تمام شئون زندگی رخ داد. با قتل عام‌ها و با ویرانی کامل شهرهای بزرگ ما، دیگر همه چیز میان مردم زجر دیده فرق می‌کرد. از آن به بعد دیگر ابن‌سینایی ظاهر نشد در فلسفه، از آن به بعد دیگر ابوریحان بیرونی و ابو نصر فارابی به وجود نیامد."

به گفته وی: "به همین ترتیب، این حادثه بر تصوف و شیوه بینش عارفانه نیز اثر گذاشت. پس از این حادثه تصوف اسلامی آن اصالتی که در قرون سوم و چهارم و پنجم داشت، دیگر فرق کرد."

به گفته محققان، پس از این حادثه، تصوف اسلامی دچار دگرگونی‌هایی شد که ریشه در اصالت تصوف نداشت و پدیده‌هایی منفی از جمله "توجه به بیکارگی، مفت خوری و کم علاقگی به کسب علم" وارد تصوف شد.


[↑] بدعت؟

همچنین در مورادی تصوف با "بدعت‌هایی" هم درآمیخت و این وضعیت تا سالیانی دراز ادامه یافت.

به گفته متین مونس، محقق تصوف، افزون بر جنگ‌های متعدد در دوره‌های مختلف، صوفیان به دلیل نفوذ مردمی خود مورد حسادت شماری از حکام و متشرعین نیز قرار گرفتند و مجبور به هجرت به سایر کشورهای اسلامی شدند.

آقای مونس گفته است: "گاهی شماری از افراد، که محتسب بودند و شیوه تفکر عارفانه برای شان قابل تحمل نبود، بر صوفیان از مجراهای مختلف فشار وارد کردند. صوفیان در افغانستان از نفوذ مردمی برخوردار بودند و به همین دلیل روابط خوبی با حکام داشتند. این مساله هم سبب می‌شد تا صوفیان از سوی برخی اراکین تنگ‌نظر متأثر شوند. جدال‌ها میان متشرعین و صوفیان در مورد شیوه بینش آنها هم سبب شد تا صوفیان از مناطق شان به سایر کشورها هجرت کنند."

دهه‌های اخیر نیز، عصر پر نشیب و فرازی برای تصوف و اهل صوفیه در افغانستان بوده است. در این دهه‌ها حتی افرادی ظهور کردند که افزون بر چهار سلسله تصوف قادریه، نقشبندیه، سهروردیه و چشتیه دست به ایجاد شاخه‌های دیگری زدند.

شاخه ناجیه که در میان مردم به طریقه "خواهران و برادران" مشهور است، یکی از این شاخه‌ها است.


[↑] جنگ

علاوه بر این، مشکلات مختلف سیاسی، اجتماعی و جنگ‌های سه دهه اخیر نیز تصوف را در افغانستان تحت تاثیر قرار داده است.

سید محمود گیلانی، که نیاکانش از پیشوایان صوفیه در افغانستان بوده‌اند، می‌گوید که در سالهای تجاوز شوروی سابق به افغانستان، دهها مرشد و سالک صوفیه از سوی حکومت تحت حمایت شوروی سابق کشته شدند.

آقای گیلانی گفت: "زمانی که کودتای کمونیستی به وقوع پیوست، بسیاری از شیوخ صوفیه و پیروان آنها از سوی کمونیست‌ها بازداشت شدند و از بین رفتند. تصوف در جنگ‌های سه دهه اخیر متأثر شده است."

به گفته محققان، وجود مشکلات مختلف سیاسی و اجتماعی در دهه‌های اخیر در افغانستان، زمینه را برای سوء استفاده‌ها از محافل صوفیه نیز مساعد ساخت.


[↑] خانه جاسوسان

مولوی حبیب الله حسام، متشرع افغان، ادعا دارد که برخی از جاسوسان سازمان‌های استخباراتی کشورهای خارجی به هدف تطبیق برنامه‌های خود در افغانستان وارد حلقات صوفیه شده‌اند، ادعایی که از سوی صوفیان رد می‌شود.

آقای حسام گفت: "محافل صوفیانه یک بستر بسیار راحت برای دشمنان اسلام هم می‌توانند شوند. دشمن می‌تواند در لباس آنها وارد شود، چون جوامع غیراسلامی اکثرا به تصوف علاقه زیاد دارند."

او افزود: "ما شاهد هستیم که انگلیس‌ها در گذشته به شمول افغانستان در پاکستان و هندوستان خانقاه داشتند. کا گ ب، سازمان استخباراتی شوروی وقت هم در زمان تجاوز به افغانستان در این کشور خانقاه ساخت و عناصر خانقاهی آن تا هنوز معلوم الحال است."

اما تنها تجاوز شوروی و روی کار آمدن حکومت دست نشانده آنها در افغانستان عامل متحول شدن تصوف در این کشور نشد، بلکه راه یافتن عقاید وهابیت در میان برخی از مجاهدین در سالهای جهاد نیز یکی از عوامل این امر است.


[↑] رویارویی با وهابیت

در سالهای جهاد بود که اختلاف نظرها میان صوفیه و متشرعین، که پیش از آن از سوی شماری معدودی از افراد مطرح می‌شد، گسترش یافت.

داود اعظمی سردبیر برنامه‌های بی بی سی در افغانستان، که در عرصه تصوف پژوهش کرده است، می‌گوید که این اختلافات پس از آن افزایش یافت که شماری از مجاهدین از مدارس مذهبی که از سوی گروه‌های وهابی تمویل می‌شدند، فارغ التحصیل شدند.

آقای اعظمی گفت: "افغانستان یکی از معدود کشورهایی است که در این جا اختلاف فکری میان متشرعان و اهل تصوف بسیار کم بوده و اصلا وجود نداشته است. اکثر علمای افغانستان صوفی بوده‌اند، اما در سالهای جهاد، زمانی که دهها هزار نفر از کشورهای عربی بخاطر جهاد وارد افغانستان شدند، با خود عقاید مختلف از جمله مذهب وهابیت را نیز وارد افغانستان کردند."

او افزود: "وهابیت یک عقیده رفورمیست (اصلاح طلب) است که در عربستان امروزی به وجود آمده و وهابی‌ها از دین اسلام تعبیر لفظی دارند. آنها در بسیاری از موارد اعمال صوفیه را رد می‌کنند."

"حالا به نظر می‌رسد که وهابیت در افغانستان پیروان زیادی پیدا کرده و ما در سالهای جهاد شاهد بوده ایم که اختلاف نظرها میان صوفیان و متشرعان بیشتر شد و پس از سالهای جهاد این اختلاف نظرها گسترش یافت و در زمان حاکمیت طالبان در افغانستان این تنش به اوج خود رسید و حالا هم این اختلاف نظرها با همان گستردگی در افغانستان پا برجا است."


[↑] صوفیان و طالبان

گروه طالبان، که به تندروی مشهور است و در زمان تسلط خود بر افغانستان قوانین سختگیرانه خود را در این کشور به اجرا گذاشته بودند، از دیگر پدیده‌های دهه‌های اخیر است که تصوف در افغانستان از آن تاثیر پذیرفته است.

هرچند شماری از طالبان خود اهل صوفیه بوده‌اند، اما در زمان حاکمیت رژیم آنها در افغانستان، برگزاری مجالس صوفیه به خصوص سلسله چشتیه که موسیقی را وسیله‌ای برای نزدیک شدن به خدا می‌دانند، محدود شده بود.

ولی با آن هم شماری از پیروان شاخه چشتیه در افغانستان، به خصوص در کابل با استفاده از آلات موسیقی مجلس خود را برگزار می‌کردند.


[↑] محدودیت‌های کنونی

اما در حال حاضر، که افغانستان دچار مشکلات مختلف سیاسی، اجتماعی و امنیتی است، اهل صوفیه در این کشور در چه وضعیتی قرار دارند؟

سید محمود گیلانی، یکی از خلفای سلسله قادریه می‌گوید که به دلیل مشکلات مختلف، از جمله مشکلات امنیتی برگزاری جلسات صوفیه در مناطق مختلف افغانستان محدود شده است.

آقای گیلانی گفت: "امروز هم با مشکلاتی مواجه هستیم، ما اجتماعات بزرگ تصوفی را برگزار نمی‌توانیم، به دلیل این که جنگ ادامه دارد، ناامنی است و یک اجتماع بزرگ در یک قریه باعث ایجاد اشتباه شده می‌تواند هم از طرف حکومت و هم از طرف نیروهای خارجی مستقر در این کشور. ما شاهد بوده ایم که محافل عروسی به ظن اجتماع مخالفان هدف بمباران قرار گرفته است. بنا بر این، هنوز هم تهدیدها وجود دارد."

آقای گیلانی همچنین گروه‌های افراطی را نیز تهدیدی برای تصوف و اهل صوفیه می‌خواند، به دلیل این که، به گفته این مرشد طریقت، تصوف در تضاد با افکار افراطی قرار دارد.

آقای گیلانی گفت: "افراطگرایی هم تهدیدی دیگر در برابر صوفیه است. ما در برخی از مناطق ناامن می‌بینم که شماری از افراد صوفیه را بر ضد خود فکر می‌کنند. چون می‌دانند که در اجتماعات تصوفی به مردم راه حق و باطل نشان داده می‌شود. تصوف کشتار مردم را رد می‌کند و تاکید بر تامین صلح و برادری میان مسلمانان می‌کند."

او همچنین گفت: "در حال حاضر مخالفان دولت به بهانه‌های مختلف مردم را به قتل می‌رسانند. آنها تصوف را برای خود تهدید میدانند. بنابر این، بدون شک تصوف در سالهای اخیر سخت متأثر شده است."

هرچند به گفته برخی از متشرعین، رهروان تصوف به "بیراهه روان اند"، اما اهل صوفیه می‌گویند در حال حاضر معنویتگرایی افراطی در تقابل با مادیگرایی افراطی در سراسر جهان رواج یافته است، تصوف واقعی، پاسخی است به این مشکلات.[۱]


[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- صفی‌الله امین‌زاده، تصوف اسلامی در افغانستان، مشکلات (۴)، بخش فارسی بی بی سی: چهارشنبه ۳٠ مارس ۲٠۱۱ - ۱٠ فروردین ۱۳۹٠



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□ فارسی بی بی سی


[برگشت به بالا]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

تصوف اسلامی در افغانستان

از: صفی‌الله امین‌زاده

تصوف اسلامی در افغانستان

(قسمت سوم)

انتقادها


فهرست مندرجات



عملکرد صوفیان و افکار آنها از قرنها به این سو همواره مورد انتقاد شماری از متشرعان قرار داشته است.

برخی از مجتهدین تصوف را بدعت می‌دانند و اعتراض آنها بر گفتار برخی از صوفی‌های بزرگ مانند شیخ بایزید بسطامی، معین‌الدین ابن عربی، ذوالنون مصری، منصور حلاج و شیخ سهروردی است.

به گفته شماری از فقهاا، افکار صوفی‌ها از جمله فکر وحدت الوجود، فنا فی‌الله و بقا با الله که صوفی‌ها آنها را مقامات تصوف می‌خوانند، با حقایق اسلامی در تضاد است.

اسماعیل نوید، یکی از علمای دینی که در عرصه تصوف و فلسفه پژوهش کرده است می‌گوید: "تصوف اگر شالوده‌ای از قرآن و سنت حضرت محمد باشد، درست است؛ این مانند زهد اسلامی است."

او افزود: "ولی زمانی که ما در عمل می‌بینیم اکثر صوفیان افکاری دارند که در تضاد با عقاید اسلامی قرار دارد. مانند، ابن عربی، بایزد بسطامی، جنید بغدادی."

اما استدلال صوفی‌ها این است که گاهی صوفی به‌سبب استغراق و فنا در ذکر خداوند، حالت غیر طبیعی را در می‌یابد و به یک مست تبدیل می‌شود.

به گفته صوفیان این سخنان خلاف شرع تعبیر مجازی است از آنچه که صوفی‌ها در مکاشفه و حالت لمس آن را احساس می‌کنند.

به عقیده بزرگان صوفیه، حال فنا و بی‌خودی نتیجه فضل و رحمت الهی است.


[↑] آفتاب در آیینه

قاری روح‌الله یکی از رهروان تصوف می‌گوید: "در اثر ذکر در سالک به وجد می‌آید که این یک حالت غیر ارادی است."

او افزود: "این حالت مانند این است که ما آیینه‌ای را در مقابل نور آفتاب قرار بدهیم و آفتاب را با همان بزرگی در آیینه ببینیم. این به این معنی نیست که آیینه آفتاب شده است، بنا سالک هم در اثر ذکر غرق صفات خداوند شده و از خود بی خود می‌شود و یا یک قطره آب اگر در بحر بیفتتد ناپدید می‌شود، بنا این جوش و خروش از بحر است، نه از آن قطره‌ای که در آن چکیده."

اجرای سماع و برخی اعمال دیگر در مجالس ذکر صوفیان از دیگر مواردی است که مورد انتقاد برخی از فقها‌ها قرار دارد.

شماری از علمای شرع می‌گویند، تصوف به عنوان یک ارزش درونی در صدر اسلام وجود داشته و حضرت محمد، پیامبر اسلام، و برخی از صحابه با استفاده از این راه رابطه شان را با خداوند برقرار می‌کردند.


[↑] مخالف شریعت؟

اما مولوی حیب‌الله حسام، یکی از علمای دینی در کابل به این نظر است که شیوه‌های امروزی برگزاری مجالس صوفیان از دیدگاه اسلام مردود است.

او می‌گوید: "تصوف در صدر اسلام بوده، بعد‌ها هم وجود داشته و حالا هم وجود دارد. اما شیوه‌هایی که امروز شماری از صوفیان دارند، مطابقت با قرآن و سنت حضرت محمد ندارد."

آقای حسام می‌گوید: "انسان اگر با خالق خود ارتباط برقرار می‌کند باید این کار را با اخلاق خاصی انجام دهد. انسان نباید به شیوه‌ای با خالق خود رابطه برقرار کند که در حالیکه او ذاکر است، خدا از او بیزار باشد."

صوفی‌ها و برخی از محققان تصوف نیز چنین باور دارند و هر عمل خلاف شریعت اسلامی را مردود می‌دانند.

لطف‌الله حقپرست، از پژوهشگران عرصه تصوف می‌گوید: "امام مالک یکی از علمای اسلام می‌گوید که کسی که در راه تصوف حرکت می‌کند و از مسایل فقی و احکام شریعی بی خبر است، گویا که در گمراهی قرار دارد. امام همچنین گفته است که اگر شخصی تنها در بعد شریعت حرکت می‌کند و از طریقت بهره ندارد، به تحقیق و بی گمان که فاسق است. به گفته امام مالک، هرگاه کسی بین شریعت و طریقت جمع می‌کند، او راه را یافته است از راه تحقیق."


[↑] حلال و حرام

مولوی حبیب‌الله حسام، صوفیان را متهم می‌کند که در برخی موارد بخصوص در هنگام مجالس ذکر، پا از دایره شرع بیرون می‌گذارند.

او می‌گوید: "بسیاری از صوفیان در عمل، کاری را انجام می‌دهند که گفتار شان با عمل شان بسیار زیاد تفاوت دارد. مثلا، در گفتار از قرآن سخن می‌گویند، اما در هنگام ذکر جست و خیزی که می‌زنند و آن را وجد و جذب می‌خوانند، قرآن در برابر آن قرار دارد و اسلام کاملا چنین عملکرد‌ها را رد می‌کند."

اما صوفی‌ها استدلال می‌کنند که شور و حالی که هنگام ذکر نام خدا به سالک دست می‌دهد، غیر ارادی است.

به گفته صوفیان این حالت برای تمامی سالکان نیز دست نمی‌دهد.

قاری روح الله، از پیروان تصوف می‌گوید: "ما حرام چیزی را می‌گوئیم که حرام بودن آن در قرآن ثابت باشد و همچنین ما عمل خلاف شریعت به آن عملی می‌گوئیم که خداوند به نکردن آن حکم کرده باشد."

او می‌افزاید: "خطاب به آنهایی که وجد و جذب را رد می‌کنند، می‌خواهم بگویم که این یک حالت غیر ارادی است. انسان موجودی است که از شنیدن الفاط توهین آمیز از سوی کسی خشمگین می‌شود و با شنیدن کلمات خوب و یا خبر خوش احساس خوشی می‌کند. مثلا، در امور روزانه اتفاق افتاده است که گاهی کسی با شنیدن دشنام از فردی خشمگین شده، احساسات خود را کنترل نتوانسته و حتی دست به قتل زده است. چونکه در یک حالت غیر ارادی دست به چنین عملی زده است. حالت وجد و جذب هم همین گونه است. سالکان راه حق هم چنین است با یاد کردن و یا شنیدن نام الله از خود بی خود می‌شوند و به این حالت کشش روح می‌گویند."

از چند خانقاه کابل که دیدن کردم، شاهد حالات پر از جذبه برخی از صوفیان بودم. تعدادی از آنها در هنگام ذکر می‌گریستند و با آواز بلندتر از دیگر ذاکران "الله الله" می‌گفتند و یا با چنان شور ذکر می‌کردند که در حالت عادی ممکن به نظر نمی‌رسد.

با این همه این جذبات آنها توام با جست و خیز نبود.


[↑] افراد صوفی‌نما

و اما جدا از آنچه که فقها آن را جست و خیز در مجالس صوفیان می‌خوانند، برخی از عملکردهایی افراد که در اجتماع به عنوان صوفی معروف اند هم مورد انتقاد فقها‌ها قرار دارد؛ اعمال که صوفی‌ها نیز آن را مردود می‌داند.

عبدالعزیز مهجور از محققان تصوف در افغانستان می‌گوید: "اینکه تعدادی از صوفیان در بازار و یا جاده‌ها به ذکر می‌پردازند و یا در برخی از محلات با نصب بلندگوها ذکر می‌کنند و به دیگران مزاحمت ایجاد می‌کنند، اینها همه بدعت است. صوفی باید در جاهای به ذکر بپردازد که برای مردم مزاحمت نشود."

لطف الله حقپرست، استاد دانشگاه تعلیم و تربیه افغانستان که خود از رهروان تصوف است می‌گوید که برخی از اعمال کسانی که خود را صوفی می‌دانند، باعث شده است تا چهره اصلی تصوف در میان مردم به شکل نادرست بازتاب پیدا کند.

او می‌گوید: "تعدادی از افرادی که تصور می‌کنند تصوف یعنی پوشیدن لباس‌های کهنه، آوخیتن موره‌های رنگارنگ در گردن، دود کردن چرس (حشیش) و عزلت گزینی، اشتباه می‌کنند. اصلا عملکرد برخی از افراد صوفی نما که چنین می‌کنند انتباه نادرستی از تصوف به مردم می‌دهد و علمکرد‌های چنین افراد سبب شده است تا تصوف مورد انتقاد و اعتراض قرار گیرد."

یکی از اعتراض‌های دیگر فقها به صوفیه بخصوص پیروان سلسله چشتیه استفاده آلات موسیقی در مجالس آنها است.


[↑] موسیقی و تصوف

فقها آلات موسیقی را که پیروان طریقه چشتیه در مجالس شان استفاده می‌کنند مردود می‌داانند.

مولوی حیب‌الله حسام می‌گوید: "از هندوستان دمبوره، (دوتار) غیچک و نمی‌دانم چه و چه را وارد می‌کنند بنام اینکه تصوف چشتیه است؛ در حالیکه این دمبوره‌ها در جریان بیست و سه سال که قرآن نازل شد کجا بود؟ این یک آمیزش است که از دیگر ادیان باطله وارد تصوف شده است."

اما صوفیان و بخصوص پیروان سلسله چشتیه استفاده از موسیقی توسط خواجه معین الدین چشتی در هند را روشی عرفانی می‌دانند که از طریق آن، به گفته این صوفی‌ها، صدها هزار نفر به دین اسلام رو آوردند.

عبدالحسیب امید، یکی از پیروان سلسله چشتیه می‌گوید: "برخی از پیشوایان سلسله چشتیه از طریق ساز و نوا طی مراحل سلوک کرده‌اند. افزون بر ساز، در سلسله چشتیه ذکر و اورادی هم وجود دارد. همچنین در مجالس چشتیه وعظ و تبلیغ دین هم از سوی مرشد صورت می‌گیرد و خواجه معین الدین چشتی در هند با استفاده از این طریق صدها هزار هندو را به دین اسلام مشرف کرد."

سماع، موسیقی و یا شنیدن آن برای بعضی از بزرگان صوفیه وسیله‌ای است که بر روح و احساسات درونی تاثیر دارد و سالک را به وجد می‌آورد.

به گفته پیروان سلسله چشتیه، در پهنای امواج موسیقی صوفیان زودتر و با احساسات رقیق تر به ذکر پروردگار می‌پردازند.


[↑] تصوف 'اصیل'

اما لطف الله حقپرست، که خود از اهل صوفیه است می‌گوید، ایجاد شاخه‌های مختلف در تصوف، سبب بروز مشکلات و و اختلاف نظرها شده است.

او می‌گوید: "من فکر می‌کنم که یکی آگاهی کم برخی از علما که از دنیای تصوف بی خبر هستند و تصوف را از روزنه علم و تحیقق نگاه نکرده‌اند و دوم اینکه بسیاری از کسانیکه امروز در جامعه به عنوان صوفی ظاهر شده و مطرح هستند، از مسایل فقهی و شریعی درست واقف نیستند و در مورد طریقت هم آگاهی کم دارند. این افراد برخی اعمالی انجام می‌دهند که از نقطه نظر شریعت زیر سوال قرار می‌گیرند. بنابر عملکرد‌های چنین افراد تصوف صدمه دیده است."

آقای حقپرست همچنین می‌گوید که رفع موارد اختلاف و معرفی تصوف واقعی، تنها از راه برگزاری مجلسی متشکل از علمای فقه و صوفیه ممکن است.

او می‌گوید: "اخیرا برخی از علمای تصوف و شریعت تصمیم گرفته‌اند تا مجلسی در رابطه به موارد اختلافی برگزار و سوء تفاهم‌های موجود در این زمینه را رفع کنند. اما مشکل اینجا است که علما در افغانستان یک طبقه فقیر هستند و توان برگزای چنین مجلسی که هزینه هنگفت می‌طلبت را ندارند. ولی امیدوارم که این جلسه برگزار شود و تصوف را به جایگاه اصلی آن بنشانند."[۱]


[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- صفی‌الله امین‌زاده، تصوف اسلامی در افغانستان، انتقاد‌ها (۳)، بخش فارسی بی بی سی: جمعه ۱۱ مارس ۲٠۱۱ - ۲٠ اسفند ۱۳۸۹



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□ فارسی بی بی سی


[برگشت به بالا]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

تصوف اسلامی در افغانستان

از: صفی‌الله امین‌زاده

تصوف اسلامی در افغانستان

(قسمت دوم)

تفاوت‌ها


فهرست مندرجات



آنگونه که در بخش قبلی گفته شد، به گمان اغلب تصوف در نیمه‌های قرن پنجم تا اواخر قرن ششم هجری قمری توسط شماری از پیشوایان بزرگ صوفیه به سلسله‌های مختلف به شمول قادریه، نقشبندیه، چشتیه و سهروردیه تقسیم شده است.

در این بخش می‌پردازیم که چرا تصوف شاخه بندی شد و همچنین میان سلسله‌های قادریه، نقشبندیه، سهروردیه و چشتیه که در افغانستان بیشتر پیرو دارد، چه تفاوتهایی وجود دارد.

بعضی از محققان و صوفیان می‌گویند، تصوف به هدف ایجاد سهولت به پیروان آن در زمانها و منطقه‌های مختلف توسط پیشوایان برجسته تصوف به شاخه‌های مختلف تقسیم شد.

اما سید محمود گیلانی که نیاکانش از پیشوایان تصوف در شاخه قادریه در افغانستان بوده‌اند، می‌گوید که تصوف توسط شیخ‌های عالم و با صلاحیت، بنابر اقتضای زمان به شاخه‌های مختلف تقسیم شده است.

آقای گیلانی می‌گوید: "هر کدام از این شاخه‌ها در زمان مشخصی بنابر دلیلی ایجاد شده است. مثلا زمانیکه مسلمانها با مشکلی مواجه می‌شدند، شخصی با فضلیتی (پیر یا مرشد) مردم را برای رهایی از مشکل و پناه بردن به خدا به راهی رهنمایی می‌کرد و ایجاد شاخه‌های متعدد تصوف ریشه در این مساله دارد."

با این حال، بسیاری از محققان می‌گویند، در اصول اساسی هر چهار طریقه تصوف مروج در افغانستان، تفاوتی وجود ندارد، اما دیدگاه‌ها برای رسیدن به هدف متفاوت است.


[↑] قادریه

قادریه یکی از شاخه‌های تصوف است که بیشترین پیرو را در افغانستان دارد.

به گفته صوفیان، سلسله قادریه تا پیش از این که بنام شیخ عبدالقادر گیلانی در عراق مشهور شود به نام‌های مختلف بخصوص حیدریه یاد می‌شد.

به گفته عبدالکریم، مرشد یکی از خانقاه‌ها در کابل، سلسله قادریه پس از آن به این نام مسما شد که شیخ عبدالقادر گیلانی ذکری را که در این طریقه ورد می‌شود تنظیم کرد و تا کنون به همان شیوه بیان می‌شود.

او می‌گوید: "شیخ عبدالقادر گیلانی، همین اوراد خاصی را که برگرفته از قرآن است، تظیم کرد و به همین دلیل این سلسله به نام قادریه مسما شد."


[↑] نقشبندیه

نقشبندیه از دیگر سلسله‌های تصوف است که صوفیان، محمد بن محمد بخاری مشهور به شیخ بهاوالدین نقشبند را اساس گذار این سلسله می‌دانند.

صوفیان همچنین سلسله اتصال این طریقه را به ابوبکر صدیق نسبت می‌دهند.

این طریقه نیز در افغانستان پیروان زیادی دارد.

به گفته لطف الله حقپرست، استاد دانشگاه تعلیم و تربیه افغانستان و از پژوهشگران تصوف، تنها تفاوت میان این دو طریقه ورد اذکار با صدای بلند و پایین است.

او می‌گوید: "پیروان سلسله نقشبندیه باور دارند که ذکر باید به گونه خفیه اجرا شود. این گروه به استناد از آیات قرآن کریم دلیل می‌آورند که خفیه ذکر کردن از ریا و خود نمایی جلوگیری می‌کند. اما در سلسله قادریه، برعکس آن است. چون ذکر با آواز بلند، ذاکران را به شور و وجد آورده و با شوق تمام ذکر می‌کنند."

آقای حقپرست می‌گوید: "این ذکر جز به زبان آوردن نام خدا چیز دیگری نیست و یا اورادی که صوفیان به زبان می‌آورند برگرفته شده از قرآن است و این معمول است که مسلمانان گاهی قرآن را با آواز بلند و گاهی هم به گونه خفیه می‌خوانند."


[↑] خانقاه‌ها

خانگاه یا خانقاه از گذشته‌ها مکانی بوده است برای انجام عبادات صوفیان.

وزارت حج و اوقاف افغانستان می‌گوید بیش از پنجاه خانقاه به گونه رسمی در ولایات مختلف این کشور وجود دارد.

به گفته عبدالصمد، از مسئولان این وزارت ده‌ها خانقاه دیگر نیز در افغانستان فعال است که مرشدان آنها برای دریافت مجوز تا هنوز به وزارت مراجعه نکرده‌اند.

تنها در کابل ده‌ها خانقاه وجود دارد.

برای دیدن یکی از این خانقاه‌ها، به یکی از خانقاه‌های مربوط به سلسله قادریه در کابل میروم که متعلق به عبدالکریم، یکی از مرشیدن سلسله قادریه است.

مرشد یا پیر، یکی از اتاق‌های منزلش را برای برگزاری مجالس (ذکر) اختصاص داده است.

دیوارهای داخل این اتاق با پارچه‌های خورد و بزرگ که روی آنها آیات قران و اشعار عارفانه نوشته شده مزین شده است.

مریدان در مقابل مرشد زانو زده و پس از گفتن (بسم الله رحمن الرحیم) اوراد خاصی را از جمله (انت الهادی انت الحق- لیس الهادی الاهو، حسبی ربی جل الله - مافی قلبی غیرالله، نور محمد صل الله) که مرشد می‌خواند با آواز بلند تکرار می‌کنند.

اشعار عرفانی به خصوص مناجات و اشعار در وصف حضرت محمد هم به گونه ملهون در خانقاه خوانده می‌شود و مریدان با صدای بلند (الله هو، الله هو، الله هو) می‌گویند.


[↑] سهروردیه و چشتیه

در طریقه سهروردیه هم که صوفیان شیخ شهاب الدین سهروردی را بانی این سلسله می‌دانند اوراد شبیه این دو سلسله گاهی به گونه خفی و گاهی هم با آواز بلند خوانده می‌شود.

اما به گفته محققان و صوفیان، این سلسله در افغانستان پیروانی اندکی دارد ولی پیروانش در پاکستان و هند زیاد است.

چشتیه از دیگر طریقه‌های تصوف است که پیروان آن نیز سلسله اتصال شان را به حضرت علی نسبت می‌دهند.

بسیاری از محققان و صوفیان، طریقه چشتیه را تولید خراسان می‌دانند؛ اما در مورد بانی اصلی آن روایات مختلفی وجود دارد.

برخی‌ها ابواسحق شامی را موسس این طریقه می‌خوانند.

شمار دیگر سید احمد ابدال حسنی و تعداد هم خواجه حسن سنجری مشهور به خواجه معین الدین چشتی را که در ولسوالی چشت ولایت هرات افغانستان زاده شده، موسس طریقه چشتیه می‌دانند.

به گفته متین مونس، یکی از محققان تصوف، طریقه چشتیه در خراسان و افغانستان امروزی به پختگی رسید و توسط برخی از صوفیان از جمله خواجه معین الدین چشتی تا شبه قاره هند گسترش یافت.

آقای مونس می‌گوید: "برخی از پیشوایان صوفیه از افغانستان به سایر مناطق از جمله نیم قاره هند، سمرقند، بخارا و ترکیه سفر کرده و تصوف را در این مناطق گسترش دادند. خواجه معین الدین چشتی، فرید گنچ شکر و نظام الدین اولیا از مرشدین نامداری بودند که در هند سلسله چشتیه را رایج و هزاران نفر را از این طریق وارد دین اسلام کردند."


[↑] سماع، سرود و موسیقی

در مورد شیوه‌های برگزاری مجالس طریقه چشتیه نیز باورهای متفاوتی وجود دارد.

برخی‌ها می‌گویند که مشایخ گذشته سلسله چشتی در برگزاری مجالس شان در آن زمان از آلات موسیقی که امروز در مجالس این طریقه از آن استفاده می‌شود، کار نمی‌گرفتند.

عبدالکریم، یکی از مرشدان سلسله قادریه در کابل می‌گوید: "بر بنیاد نوشته‌های تاریخی، خواجه معین الدین چشتی و همچنین پیش از آن، وسیله‌ای بنام رباب وجود داشت که تنها یک تار داشت و پیروان سلسله چشتیه در هنگام برگزاری مجالس شان این آله را به صدا در می‌آوردند. غیر از آن چیز دیگر وجود نداشته است."

اما بسیاری از اراد تمندان طریقه چشتیه می‌گویند که برخی از آلات موسیقی برای برگزاری مجالس این طریقه ضروری بوده است.

سید مخدوم رهین وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان می‌گوید: "در سلسله چشتیه موسیقی وسیله ای برای رسیدن به معنویات و عالم برین است."

سید احمد شاه مددی چشتی مرشد خانقاه چشتیه هرات می‌گوید، آلات موسیقی که در مجالس چیشته استفاده می‌شود، جدا از وسایل موسیقی است که در محافل غیرعرفانی نواخته می‌شود.

او می‌گوید: "سماع، سرود و موسیقی که ما آن را می‌شنویم و پیروان سلسله چشتی آنرا دوست دارند، تا آخرین دمی که بشر در روی کره زمین زندگی می‌کند، قابل دفاع است."

او می‌گوید: "موسیقی مبتذلی که علما شریعت آن را رد می‌کنند، ما هم آن را رد می‌کنیم. بنا بر فرموده شیخ نظام الدین اولییاء دهلوی، سماع سلسله چشتیه با در نظر داشت شرایط خاصی برگزار می‌شود. اول اینکه زمان اداء نماز نباشد تا نماز قضا نشود. دوم سماع در مکان خاصی مثل خانقاه برگزار شود، نه در سماورها و هتل‌ها. و سوم سماع از سوی اهل سماع یعنی صوفیان برگزار شود."

خانقاه سید احمد شاه مددی چشتی در حومه شهر هرات واقع است و شب‌های جمعه و بعد از ظهر جمعه‌ها پیروان سلسله چشتیه در این خانقاه گرد می‌آیند.

در این جلسات، اول غزلیات عرفانی خوانده می‌شود. پس از ختم ذکری موسوم به خواجگان چشت که به گفته پیروان طریقه چشتیه، این رسم از پیشوایان این سلسله به جا مانده، برخی از مریدان دف و نی می‌نوازند و دیگران الله هو می‌گویند.

به همین ذکر (الله هو) پیروان سلسله چشتیه در این خانقاه سماع می‌گویند و این متفاوت از سماعی است که در سلسله مولویه صورت می‌گیرد.

در سلسله مولویه که بسیاری‌ها مولانا جلال الدین محمد بلخی را بانی آن می‌دانند، مریدان در امواج صدای دف و نی به گونه خفیه الله هو گفته و به گونه خاصی به دور خود می‌چرخند.


[↑] قوالی خوانی

در خانقاه چشتیه هرات قوالی خوانی نیز صورت می‌گیرد و این رسم در خانقاه چشتیه کابل نیز مروج است.

به گفته برخی از پیروان طریقه چشتیه در کابل، رسم قوالی خوانی توسط مولوی یار محمد نیازی چشتی از هندوستان وارد کابل شده است.

گفته می‌شود که مولوی یار محمد نیازی چشتی، پس از رایج کردن این رسم حدود صد سال قبل از سوی حکام معتصب آن زمان محکوم به سنگسار شد.

داوود اعظمی، از خبرنگاران بی بی سی که در عرصه تصوف پژوهش کرده، می‌گوید افزون بر چهار شاخه عمده تصوف، ده‌ها سلسله دیگر صوفیه نیز در افغانستان وجود داشته است که به مرور زمان پیروان آن کاهش یافته و حالا در این کشور وجود ندارند.

اعظمی می‌گوید: "سلسله روشانیه که بانی آن بایزد انصاری یا پیر روشان بود. در حال حاضر این سلسله در هند صدها هزار پیرو دارد و به دلیل اینکه این سلسله توسط شیخ ارزانی به هند رواج یافته به نام ارزان شاهی یاد می‌شود. همچنین سلسله مولویه را که بانی آن مولانا جلال الدین محمد بلخی است می‌توانیم بگوئیم که در افغانستان ایجاد شد و در حال حاضر در ترکیه پیروان زیادی دارد."

او می‌افزاید: "به همین ترتیب از سلسله خلوتیه که توسط شیخ ابراهیم خلوتی در هرات تاسیس شد و همچنین ادهمیه که بانی آن ابراهیم ادهم است. اینها سلسله‌های اند که در افغانستان بوجود آمده‌اند ولی در حال حاضر در این کشور پیرو ندارند."[۱]


[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- صفی‌الله امین‌زاده، تصوف اسلامی در افغانستان، تفاوت‌ها (۲)، بخش فارسی بی بی سی: چهارشنبه ٠۲ مارس ۲٠۱۱ - ۱۱ اسفند ۱۳۸۹



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□ فارسی بی بی سی


[برگشت به بالا]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

تصوف اسلامی در افغانستان

از: صفی‌الله امین‌زاده

تصوف اسلامی در افغانستان

(قسمت اول)

گذشته و حال


فهرست مندرجات

[تصوف][قسمت دوم]


مروری بر پیشینه تصوف اسلامی، سلسله‌های آن و وضعیت کنونی تصوف در افغانستان، موضوع یک رشته برنامه‌های بی بی سی است که از این هفته در رادیو (بی بی سی برای افغانستان) و صفحه فارسی بی بی سی منتشر خواهد شد.

تصوف یا عرفان در نزد محققان نگرشی مخلوطی از فلسفه و مذهب است که به باور پیروان تصوف، راه وصول به حق منحصر به آن است.

از تصوف تعریف‌های مختلفی ارائه شده است.

متین مونس، یکی از محققان این عرصه در کابل، تصوف را "علم خودشناسای و خداشناسی و مجموعه سلوک برای نزدیکی به خدا می‌داند".

او می‌گوید: "تصوف عبارت از یک سلسله ریاضتها و تلاش برای خود شناسی و خدا شناسی است و به عبارت دیگر تصوف مجموعه از سلوک است که سالک از این طریق می‌تواند نفس را از بدی‌ها پاک کرده و به حقیقتی دست یابد که در پی آن است."


[↑] در جستجوی خدا

صوفیان به این باور اند که از این طریق انسان می‌تواند جایگاه خاصی نزد خدا بیابد.

به باور صوفیان، با ذکر و اوراد خاص، شخص به وجد حال و ذوق می‌رسد و در نتیجه به نحو اسرار آمیزی به خدا متصل می‌شود.

صوفیان، خداوند را منحیث معشوق خود می‌پرستند و در جستجوی خداوند از راه عشق هستند.

این باورهای صوفیان در نوشته‌های عارفانه از جمله این بیت حافظ وضاحت دارد:

    حریم عشق را درگه بسی بالاتر از عقل است
    کسی آن آستان بوسد که جان در آستین دارد

و یا به گفته مولا:

    ملت عاشق ز ملتها جداست
    عاشقان را ملت و مذهب خداست

دل، از دیدگاه صوفیان مظهر تجلی حق است و رسیدن به کمال معنویت از اهداف صوفیان به شمار می‌رود.

به گفته حکیم سنایی:

    جهد کن تا ز نیست هست شوی
    و ز شراب خدای مست شوی

صوفیان معتقدند، برای فرا گیری علم تصوف یا به گفته آنها علم باطن، باید به عارف وارسته یا به اصطلاح صوفیان "پیر کامل" بیعت کرد.

عبدالکریم، یکی از مرشدین طریقت در کابل می‌گوید: "علم باطن با بیعت کردن به پیر کامل حاصل می‌شود. یعنی سالک باید نزد استادی مراجعه کند تا این علم را فرا گیرد.

درباره منشا و مبدا تصوف عقاید مختلفی وجود دارد.

شماری از محققان می‌گویند، بنابر شباهت‌هایی که در بسیاری از موارد میان تصوف اسلامی و افکار هندوئیسم وجود دارد، تصوف زایده افکار هندی است.

شماری هم سرچشمه تصوف را مسیحیت و رهبانیت شمرده‌اند و شمار دیگر هم منشا تصوف را در فلسفه و افکار بودایی و یونانی می‌دانند.

تاج محمد زریر، استاد دانشگاه تعلیم و تربیه در کابل و از پژوهشگران عرصه تصوف می‌گوید: " تصوف پیش از اسلام هم وجود داشته، مخصوصا در میان مردمانی که پیرو یکی از ادیان ماقبل از اسلام بوده‌اند."

او می‌افزاید: "تمام پیامبران خدا دارای خصوصیات صوفیانه‌اند. مثلا صبر که یکی از مقامات در تصوف است، حضرت ایوب نمادی از صبر بوده است."

اما سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان که نیاکانش از پیشوایان تصوف در افغانستان بوده‌اند، این نظریات را رد می‌کند.

آقای رهین می‌گوید که تصوف اسلامی درونمایه‌های اصلی خود را از اسلام گرفته و عصاره و باطن قرآن و احادیث حضرت محمد است.

او می‌گوید: "تصوف اسلامی در واقع بعد درونی وحی است و توجه به زهد و معرفت باری تعالی به صورت زاهدانش از روزگار اصحاب صفه آغاز می‌شود. بنابر آن ریشه اصلی تصوف اسلامی در وحی است – در قرآن مجید و همچنین احادیث حضرت محمد."

به باور صوفیان تمام آداب و رسوم صوفیانه از سیرت حضرت محمد و اهل بیت او منشا گرفته است.

لطف الله حقپرست، استاد دانشگاه تعلیم و تربیه افغانستان می‌گوید: "انسان زمانی می‌تواند برگزیده مخلوقات باشد که طریق روحانی خود را بپیماید و پیمودن این راه مستلزم سه مرحله است: شریعت، طریقت و حقیقت. پس از طی این مرحله است که انسان به کمال معنویت می‌رسد."


[↑] صوفی

در مورد کلمه صوفی نیز نظریات مختلفی وجود دارد.
برخی‌ها به این نظرند که واژه صوفی از "صفه" مشتق شده است.

بر اساس برخی از متون تاریخی، بعضی از اصحاب پیامبر که از مهاجران بودند وقتی به مدینه رفتند، چون جا و مکانی نداشتند روی "صفه" مسجد مدینه سکونت اختیار کرده بودند.

آنها زندگی زاهدانه و مشترک داشتند که بعدها به اهل صفه معروف شدند.

به استناد تاریخ، روش زاهدانه این افراد خود سرمشقی بود برای جماعتی که بعدها آنها را "صوفی" خطاب کردند.

اما نظریه دیگری که بسیاری‌ها آن را تائید کرده‌اند این است که کلمه "صوفی" از "صوف" یعنی "پشم" مشتق شده است. صوفی یعنی شخص پشمینه پوش و دارای خلق و عملکردهای نیکو.


[↑] افغانستان و تصوف

در مورد مبداء تصوف نیز باورهای مختلفی وجود دارد.

برخی‌ها بغداد عراق و عدی دیگر کوفه و مدینه در عربستان را مبدا ایجاد تصوف اسلامی می‌دانند.

همچنین ابو‌هاشم و حسن بصری را اولین صوفیان می‌خوانند، اما برخی دیگر می‌گویند که ابوبکر صدیق و عمر فاروق خلیفه اول و دوم مسلمانان از نخستین صوفیان جهان اسلام بوده‌اند.

براساس نوشته‌های تاریخی، تصوف در اواخر قرن اول هجری قمری به میان آمد و تا اواخر قرن دوم دامنه آن به تمامی مناطق عرب نشین گسترده شد.

به گفته عبدالعزیز مهجور، نویسنده و از بیدل شناسان مشهور افغانستان، تصوف در اوایل قرن سوم هجری قمری به خراسان یعنی افغانستان امروزی رسید.

او می‌گوید: "در زمان خلافت حضرت عثمان، خلیفه سوم مسلمانان، تصوف همراه با دین اسلام به افغانستان راه یافت."

اما وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان می‌گوید که مدارک و شواهد دقیقی در مورد اینکه چه کسی تصوف را وارد افغانستان کرد، وجود ندارد.

به گفته آقای رهین، مهاجران خراسانی در سرزمین‌های عرب خود از صوفیان برجسته بودند و خراسان را نیز می‌توان در جمع مناطقی حساب کرد که تصوف در آن رشد کرده است.

آقای رهین می‌گوید: "اینکه تصوف توسط چه کسی وارد افغانستان شده دقیقا معلوم نیست. می‌دانید که در آن زمان جوامع اسلامی از نظر ارتباطات چنان با هم بسته بودند که اگر شخصی دانا و با فضلیتی از بلخ حرکت می‌کرد، می‌توانست برود در قاهره قاضی القضات شود. به این ترتیب مهاجران خراسانی در آن زمان خود از پیشوایان تصوف اسلامی در سرزمین‌های عرب بودند. می‌توانیم بگوئیم که بیشتر رجال برجسته صوفیه از ملت ما برخاسته‌اند."

از اوایل قرن سوم تا اواخر قرن پنجم هجری قمری، بلخ، هرات و غزنی از مراکز عمده تصوف بود.

شقیق بلخی، ابراهیم ادهم، احمد خزرویه از صوفیان برجسته قرون چهارم و پنجم هجری قمری و همچنین مولانا جلال الدین محمد بلخی، خواجه عبدالله انصار، حکیم ثنایی نیز از جمله پیشوایان مشهور صوفیه به حساب می‌آیند.

به گفته تاج محمد زریر، استاد دانشگاه تعلیم و تربیه، ابوالحسن مشهور به علی هجوری غزنوی یکی از عرفای افغانستان برای نخستین بار با نوشتن کتابی بنام کشف المحجوب، اذکار و مقامات تصوف را مشخص کرد.

آقای زریر می‌گوید: " کتاب کشف المحجوب علی هجوری نخستین تاریخ اجتماعی تصوف در سرزمین خراسان است."

به گفته سید مخدم رهین، تصوف در قرن پنجم هجری قمری در خراسان و افغانستان امروزی گسترش یافت و در این زمان بود که تصوف توسط شماری از صوفیان افغانستان به شبه قاره هند منتقل شد.

او می‌گوید: "در این زمان است که افغانستان بزرگترین پیشوایان تصوف اسلامی را عرضه می‌کند. از صوفیان نامدار از جمله علی ابن عثمان هجوری و همچنین خواجه معین الدین چشتی رفتند به شبه قاره.

تصوف به باور بسیاری، از نیمه قرن پنجم تا اواخر قرن ششم هجری قمری، به چهار سلسله قادریه، نقشبندیه، چشتیه و سهروردیه تقسیم شد.[۱]


[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی ارسال شده است.



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- صفی‌الله امین‌زاده، تصوف اسلامی در افغانستان، گذشته و حال (۱)، بخش فارسی بی بی سی: ۲٧ فوريه ۲٠۱۱ - ٠۸ اسفند ۱۳۸۹



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□ بخش فارسی بی بی سی


[برگشت به بالا]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

گشنیز

از: دانشنامه آریانا


فهرست مندرجات



گشنیز (به انگلیسی: Coriander؛ به آلمانی: Echte Koriander)، نوعی سبزی با نام علمی "Coriandrum sativum" است. این گیاه بومی جنوب غرب آسیا و شمال آفریقا است و ارتفاع آن تا نیم‌متر هم می‌رسد[۱]. گشنیز از جمله سبزیجات معطری است که اگرچه به لحاظ فرم ظاهری به جعفری شباهت دارد ولی برگ‌های آن بسیار لطیف‌تر از جعفری است. به‌همین خاطر بعضی‌ها آن را به‌صورت خام نیز در سبزی‌خوردن و سالاد مورد استفاده قرار می‌دهند.

این سبزی معطر نه تنها به‌صورت خام و پخته مصرف می‌شود بلکه از تخم آن – در واقع میوه گشنیز است – نیز به‌عنوان طعم‌دهنده در بعضی غذاها و بخصوص ترشی‌ها استفاده می‌کنند[٢].


[↑] تاریخچه

گشنیز گیاه بومی جنوب اروپا و مناطق مدیترانه است. از زمان‌های قدیم وجود داشته و حتی مورد مصرف مصری‌ها بوده است. بقراط این گیاه را می‌شناخته و برای درمان بیماری‌های مختلف از آن استفاده می‌کرده است. در قرون وسطی ضعف جنسی را با گشنیز درمان می‌کردند.

گشنیز گیاهی است علفی و یکساله، به‌رنگ سبز که ارتفاع آن تا ٨٠ سانتی‌متر نیز می‌رسد. برگ‌های آن به دو شکل ظاهر می‌شود آن‌هایی که در قاعده ساقه وجود دارد به‌شکل دندانه‌دار و دیگری در طول ساقه که باریک و نخی شکل می‌باشند.

قسمت مورد استفاده گیاه، ‌ساقه و برگ و میوه آن است. میـوه گشـنیز گـرد و به‌رنـگ زرد می‌باشـد. بـوی تـازه آن مطبـوع نبـوده و تقریبـاً بدبـو اسـت ولـی بـر اثـر خشـک شـدن این بـو از بیـن رفتـه و خوشـبو می‌شـود. حتـی نـام لاتیـن گشـنیز از لغـت یونـانی (Korio) مشتق شده که به‌معنی بدبو است.


[↑] ترکیبات شیمیایی

مواد چرب گشنیز مرکب از اسید اولئیک، اسید پالمتیک، اسید لینولئیک و اسید پتروسه لینیک است. در برگ‌های خشک گشنیز مقدر زیادی ویتامین A و C یافت می‌شود. در یکصد گرم گشنیز مواد زیر وجود دارد:

    آب٧/۵ گرم
    مواد چرب۱۵ گرم
    سلولز٣٨ گرم
    اسانس۱ گرم
    اسید اگزالیک۱٢ میلی‌گرم
    کلسیم۱٧٠ میلی‌گرم
    ویتامین آ٢٠٠ واحد
    ویتامین ث۵٠ میلی‌گرم


[↑] خواص درمانی

علاوه بر گشنیز، تخم گشنیز نیز دارای خواص درمانی بسیاری نیز هست. برگ و تخم گشنیز هردو دارای طبیعت سرد و خشک هستند. این گیاه سرشار از انواع ویتامین‌ها – به‌ویژه ویتامین A و C – است.


- برگ و تخم گشنیز باعث تقویت معده شده و علاوه بر اینکه به هضم غذا کمک می‌کند، التهاب آن را نیز از میان می‌برد؛ همچنین خاصیت بادشکنی و ضدنفخ هم دارند.

- برگ گشنیز تسکین‌دهنده استفراغ و همچنین برطرف‌کننده عطش است.

- گشنیز خام خواب‌آور است پس اگر برای خواب شب مشکل دارید، آب ٣٠ گرم از برگ گشنیز را گرفته، با کمی شکر شیرین کرده، بنوشید. فقط توجه داشته باشید که مقدار گشنیز نباید از ٣٠ گرم بیشتر شود زیرا مصرف زیاد گشنیز – به‌ویژه تخم آن – حالت بی‌حسی، خواب‌آلودگی، گیجی و گاهی فراموشی موقت ایجاد می‌کند.


- تخم گشنیز دارای اثر ضدباکتری است؛ در نتیجه مصرف دم‌کرده ۱۵ گرم از آن در یک لیتر آب برای درمان بیماری‌های عفونی مانند حصبه، تب روده و مسمومیت‌هایی که منشا باکتری دارند بسیار مؤثر است.


[↑] :



[↑] :



[↑] :



[↑] :



[↑] :



[↑] :



[↑] :



[↑] :




[٣]
[۴]
[۵]
[٦]
[٧]
[٨]
[۹]
[۱٠]

[۱۱]
[۱٢]
[۱٣]
[۱۴]
[۱۵]
[۱٦]
[۱٧]
[۱٨]
[۱۹]
[٢٠]

[٢۱]
[٢٢]
[٢٣]
[٢۴]
[٢۵]
[٢٦]
[٢٧]
[٢٨]
[٢۹]
[٣٠]
[٣۱]
[٣٢]
[٣٣]
[٣۴]
[٣۵]
[٣٦]
[٣٧]
[٣٨]
[٣۹]
[۴٠]
[۴۱]
[۴٢]
[۴٣]
[۴۴]
[۴۵]
[۴٦]
[۴٧]
[۴٨]
[۴۹]

[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط … برشتۀ تحرير درآمده است.



[↑] پيوست‌ها

پيوست ۱:
پيوست ٢:
پيوست ۳:
پيوست ۴:
پيوست ۵:
پيوست ۶:



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- گشنیز، از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
[۲]- آشنایی با خواص گشنیز، همشهری ‌آنلاین
[۳]- گشنیز "دارویی"، دانشنامه رشد
[۴]-
[۵]-
[۶]-
[٧]-
[۸]-
[۹]-
[۱٠]-
[۱۱]-
[۱۲]-
[۱۳]-
[۱۴]-
[۱۵]-
[۱۶]-
[۱٧]-
[۱۸]-
[۱۹]-
[٢٠]-
[٢۱]-
[٢۲]-
[٢۳]-
[٢۴]-
[٢۵]-
[٢۶]-
[٢٧]-
[٢۸]-
[٢۹]-
[۳٠]-
[۳۱]-
[۳۲]-
[۳۳]-
[۳۴]-
[۳۵]-
[۳۶]-
[۳٧]-
[۳۸]-
[۳۹]-
[۴٠]-
[۴۱]-
[۴۲]-
[۴۳]-
[۴۴]-
[۴۵]-
[۴۶]-
[۴٧]-
[۴۸]-
[۴۹]-



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□
□
□
□



[↑] پيوند به بیرون

□ [1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20]
□
□


[برگشت به بالا] [گفت و گو و نظر کاربران در بارهٔ مقاله]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا

سه‌شنبه ۲۹ مارس ۲۰۱۱

ترخون

از: دانشنامه آریانا


فهرست مندرجات



ترخون (به انگلیسی: Tarragon؛ به آلمانی: Deutscher Estragon)، گیاهی پایا به ارتفاع ۳۰ سانتیمتر تا ۱ متر است و دارای برگ‌های ساده به رنگ سبز است. برگ‌های قاعده ساقه آن به ۳ لوب تقسیم می‌شود و کاپیتول‌های آن کوچک و به رنک سبز و خوشه‌ای است. تکثیر آن از طریق پیدایش جوانه‌ها در ریزوم گیاه صورت می‌گیرد. قسمت مورد استفاده ترخون برگ‌ها و سر شاخه‌ها جوان گیاه است[۱].

گیاه ترخون از خانواده‏ی گل آفتاب‏ گردان‌‏ها است. گل‌‏های این گیاه زرد رنگ هستند که در فواصل تیر تا مهر ماه شکوفه می‌‏دهند[٢].


[↑] تاریخچه

قدمت ترخون به ۵٠٠ سال قبل از میلاد بر می‌‏گردد. این گیاه برای اولین‌بار در مناطق جنوبی روسیه و سیبری دیده شده است[٣].

هرچند منشا اصلی ترخون در دره‌های آبرفتی روسیه و نواحی غربی آمریکای شمالی بوده‌است؛ اما اکنون پرورش آن در بیشتر نقاط سردسیر و معتدل جهان معمول است.


[↑] انواع

امروزه ٢ نوع از این گیاه کشت می‌‏شود: روسیه و فرانسه. برگ‏‌های گونه فرانسوی براق‏تر و تند و تیزتر از گونه‏ی روسیه‏ای آن است. اکثر ترخون‏هایی که به‌منظور استفاده در تجارت و بازرگانی استفاده می‏شوند از برگ‏های خشک شده‏ی گیاه ترخون فرانسوی حاصل می‌شوند. البته برخی معتقدند که این گیاه آلمانی می‌باشد و به اشتباه فرانسوی نام گرفته است[۴].

[↑] ترکیبات شیمیایی

گیـاه تازه تـرخون دارای ۶۰ تا ۷۰ درصد اسـتراگـول، ۱۵ الـی ۲۰ درصـد اوسـیمـن (ocimene) و متیل کاویاکول (methylchaviacol) می‌باشد. همچنین مقدار کمی نیز تانن در ترخون وجود دارد[۵].


[↑] خواص درمانی

ترخون بیشتر به‌صورت یک سبزی در پخت و پز استفاده می‌‏شود اما از آن برای مصارف پزشکی نیز استفاده می‌‏کنند. به‌دلیل داشتن خاصیت بی‏حس‏کنندگی در دهان، یونانیان باستان این گیاه را برای تسکین دندان درد می‏جویدند. این گیاه همچنین در قرون وسطی به‌عنوان یک پادزهر برای درمان سم مارگزیدگی استفاده می‏شد. از دیگر خواص مفید ترخون می‌توان به مواردی چون کمک به‌ هضم بهتر غذا، مسکن ملایم و یک کمک کننده‏ی خوب به پیشگیری از بیماری‏های قلبی و چاقی اشاره کرد (البته به شرط این که به‌جای نمک استفاده شود.

ترخون منبع بسیار خوبی از آهن، کلسیم و منگنز است. این سبزی همچنین دارای پتاسیم، منیزیم و ویتامین‏های A و C می‌‏باشد.


از قدیم‌الایام برای درمان دردهای شکمی و افزایش اشتها از ترخون استفاده می‌شده است. ترخون تنظیم‌کننده قاعدگی در زنان است. این گیاه مخصوصاً اگر به شکل دم‌کرده مصرف شود برای رفع خستگی و آرامش اعصاب بسیار سودمند است؛ به‌همین دلیل برای افراد بیش فعال مفید است.

ترخون تولید صفرا به‌وسیله‌‏ی کبد را افزایش می‏‌دهد و به این ترتیب به هضم و گوارش غذا کمک می‏کند و موجب افزایش سرعت فرایند سم‏زدایی در بدن می‏شود.

افرادی که فشار خون بالایی دارند می‏توانند از این سبزی به جای نمک در غذا اسـتفاده نماینـد. ترخـون توانـایی بسـیار زیـادی بـرای مبـارزه با کـرم‏های روده‏ای نیـز دارد[٦].


[↑] کاشت، داشت و برداشت

ترخون در مناطقی کشت می‌شود که از هوای گرم و آفتابی برخوردار باشد. ترخون درجه حرارت‌های پائین را به سهولت تحمل می‌کنند، به‌طوری که دمای (۱۵-)درجه سانتی‌گراد را بدون هیچ آسیبی تحمل می‌کند. گیاهان هنگام بروز هوای سرد در فصل بهار دچار سرمازدگی نمی‌شوند و به رویش خود ادامه می‌دهند. ترخون در طول رویش به مقادیر فراوانی آب نیاز دارد. از این رو گیاه باید در زمین‌های غنی از آب کشت گردد. آبیاری برای این گیاه در مرحله تشکیل شکوفه‌ها و نیز بعد از برداشت محصول ضروری است. خاک مناسب برای کشت ترخون خاک‌های با بافت متوسط (شنی – رسی) و با ضخامت زیاد لایه سطح الارض می‌باشد.


آماده‌سازی خاک

فصل پائیز پس از برداشت محصول قبل ۴٠ تا ۵٠ تن در هکتار کودهای حیوانی کاملاً پوسیده به زمین‌هایی که در آن‌ها ترخون کشت می‌شود اضافه کرده و با انجام شخمی عمیق (به عمق ۴٠ تا ۴۵ سانتی متر) با خاک مخلوط نمود. سپس کودهای شیمیایی مورد نیاز از قبیل ٨٠ تا ۱٠٠ کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و ۱٢٠ تا ۱٣٠ کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به خاک اضافه و شخم دیگری به عمق ٣٠ تا ٣۵ سانتی‌متر در جهت عمود بر جهت شخم قبلی زده می‌شود. پس از جمع‌آوری سنگ‌ها و قلوه سنگ‌ها، کلوخه‌ها به‌وسیله دیسک شکسته می‌شوند و زمین تسطیح می‌گردد. اوایل بهار باید بستر خاک را برای کشت گیاه کاملاً آماده نمود.

تاریخ و فواصل کاشت

ترخون را باید با گیاهان کشت کرد که سبب افزایش و گسترش علف‌های هرز نشوند. اوایل بهار زمان مناسبی برای تکثیر رویشی ترخون (از طریق قلمه‌های ساقه‌ای و یا جوش) و فصل پائیز زمان مناسبی برای تکثیر ترخون از طریق تقسیم ریشه می‌باشد. ترخون ٨ تا ۱٠ سال عمر می‌کند ولی محصول آن نقطه ۴ تا ٦ سال بازدهی اقتصادی دارد.

کاشت

کاشت و تکثیر ترخون به‌صورت رویشی و به روش‌های زیر صورت می‌گیرد.

قلمه ساقه‌ای: پس از جدا کردن ساقه‌های سبز و جوان از پایه مادری آن‌ها را در زمین مورد نظر کشت می‌کنند. تکثیر ترخون بااستفاده از این روش مناسب نیست و کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پاجوش: اطراف پایه‌های مادری ٣ تا ۴ ساله پاجوش‌های متعددی از رویش استلونها به‌وجود می‌آیند که هر پاجوش از ساقه کوتاه و ریشه مناسبی برخوردار می‌باشد. چنانچه اواخر پائیز یا اوایل بهار اطراف گیاهان را به ضخامت ۴ تا ۵ سانتی‌متر با خاک نرم پوشانیده ‌شوند، پاجوش‌های بیشتری تولید می‌شود. در این روش در اواخر بهار (خرداد) خاک اطراف گیاهان را کنار می‌زنند و با جدا کردن پاجوش‌ها آن‌ها را در زمین اصلی کشت می‌کنند. معمولاً اطراف هر پایه مادری ٢٠ تا ۴٠ پاجوش به‌وجود می‌آید ولی بهتر است بیش از ۱٠ تا ٢٠ پاجوش از گیاه مادر جدا نشود، چون ممکن است سبب خشک شدن پایه مادری گردد. پس از انتقال پاجوش‌ها به زمین اصلی باید بلافاصله گیاهان را آبیاری نمود.

تقسیم ریشه: در بسیاری از کشورها از این روش برای تکثیر ترخون استفاده می‌شود. پایه‌های مادری ٣ تا ۴ ساله را که کاملاً سالم و عاری از هرگونه آلودگی قارچی هستند از خاک خارج می‌کنند سپس ریشه را به ۵ تا ۱٠ قطعه تقسیم می‌نمایند هر قطعه باید دارای حداقل ۱ تا ٢ جوانه رویشی باشد سپس در عمق ۱٠ تا ۱۵ سانتی‌متر در زمین اصلی کشت می‌شوند. برای هر هکتار زمین به ٣۵ تا ۴٠ هزار بوته نیاز است.

داشت

در طـول رویـش گیـاهان مبـارزه مکانیـکی و شـیمیـایی بـا علـف‌هـای هـرز ضـروری اسـت. قـبـل از رویـش گیاهـان در سـال دوم می‌تـوان از علـف‌کـش‌های مـرکازیـن (Merkazin) به مقدار ٨ کیلوگرم در هکتار یا سنسور (sensore) به مقدار ۱ تا ٢/۱ کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. پس از از اولین برداشت می‌توان از علف‌کش مرکازین (Merkazin) به مقدار ۴ تا ٦ کیلوگرم یا از علف‌کش آفالون (Afalon) به مقدار ٦ کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. پس از برداشت محصول برگردان کردن خاک بین ردیف‌ها سبب تهویه خاک و نیز سبب تسریع در رویش گیاهان می‌شود. ترخون در طول رویش ممکن است توسط عوامل بیماریزای قارچی نظیر قارچ عامل زنگ و قارچ عامل لکه برگی آسیب ببیند، که باید جهت مقابله با آن‌ها از قارچ‌کش‌های مناسب استفاده نمود.

برداشت

محصول ترخون را می‌توان یک یا دوبار در سال برداشت کرد. اولین برداشت در مرحله گل‌دهی انجام می‌گیرد. اوایل تابستان (تیر) زمان مناسبی برای اولین برداشت است. از اواخر شهریور تا قبل از بروز سرما می‌توان دومین برداشت را انجام داد. گیاهان باید از فاصله ٧ تا ٨ سانتی‌متری از سطح زمین برداشت شوند؛ در غیر این‌صورت گیاهان خشک می‌شوند. در صورتی که از پیکر رویشی گیاه به‌عنوان سبزی یا ادویه استفاده شود (هدف استفاده از اسانس گیاه نباشد)، می‌توان سه بار در سال محصول را برداشت کرد. اولین برداشت قبل از گل‌دهی (اواخر خرداد – اویل تیر) انجام می‌گیرد. پس از برداشت اندام‌های جمع‌شده را خشک می‌کنند. اگرچه می‌توان آن‌ها را در سایه خشک کرد ولی برای مقیاس وسیع از خشک‌کن‌های الکتریکی در دمای ۴٠ تا ۵٠ درجه سانتی‌گراد استفاده می‌شود. در سال اول عملکرد پیکر رویشی تازه ۵/۱ تا ٢ تن در هکتار خواهد بود که از آن ٢۵ تا ٣۵ کیلوگرم اسانس به‌دست می‌آید. عملکرد پیکر رویشی خشک 2 تا ۵/٢ تن در هکتار می‌باشد[٧].


[↑] يادداشت‌ها


يادداشت ۱: اين مقاله برای دانش‌نامه‌ی آريانا توسط مهدیزاده کابلی تهیه و گردآوری شده است.



[↑] پيوست‌ها

پيوست ۱:
پيوست ٢:
پيوست ۳:
پيوست ۴:
پيوست ۵:
پيوست ۶:



[↑] پی‌نوشت‌ها

[۱]- تاریخچه‌ی ترخون، دانشنامه رشد؛ همچنین: ترخون، از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد؛ برگرفته از کتاب گیاهان دارویی (جلد سوم)، دکتر علی زرگری، ناشر موسسه انتشارات و چاپ تهران، چاپ ۱۳۷۱
[۲]- مریم مرادیان نیری، ترخون و خواص آن، سایت تبیان
[۳]- همان‌جا
[۴]- همان‌جا
[۵]- ترخون، از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد؛ برگرفته از پیشین.
[۶]- مریم مرادیان نیری، ترخون و خواص آن
[٧]- تاریخچه‌ی ترخون، دانشنامه رشد؛ همچنین



[↑] جُستارهای وابسته

□
□
□



[↑] سرچشمه‌ها

□
□
□
□



[↑] پيوند به بیرون

□ [1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20]
□
□


[برگشت به بالا] [گفت و گو و نظر کاربران در بارهٔ مقاله]


ارسال شده توسط دانشنامهٔ آريانا
اشتراک در: پیامها (Atom)